Satires

Book 1, Poem 1

1Semper ego auditor tantum? numquamne reponam vexatus totiens rauci Theseide Cordi? inpune ergo mihi recitaverit ille togatas, hic elegos? inpune diem consumpserit ingens Telephus aut summi plena iam margine libri

6scriptus et in tergo necdum finitus Orestes? nota magis nulli domus est sua quam mihi lucus Martis et Aeoliis vicinum rupibus antrum Vulcani. Quid agant venti, quas torqueat umbras Aeacus, unde alius furtivae devehat aurum

11pelliculae, quantas iaculetur Monychus ornos, Frontonis platani convulsaque marmora clamant semper et adsiduo ruptae lectore columnae: expectes eadem a summo minimoque poeta, et nos ergo manum ferulae subduximus, et nos

16consilium dedimus Sullae, privatus ut altum dormiret; stulta est clementia, cum tot ubique vatibus occurras, periturae parcere chartae. cur tamen hoc potius libeat decurrere campo per quem magnus equos Auruncae flexit alumnus,

21si vacat ac placidi rationem admittitis, edam. Cum tener uxorem ducat spado, Mevia Tuscum figat aprum et nuda teneat venabula mamma, patricios omnis opibus cum provocet unus quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat,

26cum pars Niliacae plebis, cum verna Canopi Crispinus Tyrias umero revocante lacernas ventilet aestivum digitis sudantibus aurum, nec sufferre queat maioris pondera gemmae, difficile est saturam non scribere, nam quis iniquae

31tam patiens urbis, tam ferreus, ut teneat se, causidici nova cum veniat lectica Mathonis plena ipso, post hunc magni delator amici et cito rapturus de nobilitate comesa quod superest, quem Massa timet, quem munere palpat

36Carus et a trepido Thymele summissa Latino? cum te summoveant qui testamenta merentur noctibus, in caelum quos evenit optima summi nunc via processus, vetulae vesica beatae? unciolam Proculeius habet, sed Gillo deuncem,

41partes quisque suas ad mensuram inguinis heres, accipiat sane mercedem sanguinis, et sic palleat ut nudis pressit qui calcibus anguem aut Lugudunensem rhetor dicturus ad aram. Quid referam quanta siccum iecur ardeat ira,

46cum populum gregibus comitum premit hic spoliator pupilli prostantis et hic damnatus inani iudicio? quid enim salvis infamia nummis? exul ab octava Marius bibit et fruitur dis iratis, at tu victrix provincia ploras.

51Haec ego non credam Venusina digna lucerna? haec ego non agitem? sed quid magis Heracleas aut Diomedeas aut mugitum labyrinthi et mare percussum puero fabrumque volantem, cum leno accipiat moechi bona, si capiendi

56ius nullum uxori, doctus spectare lacunar, doctus et ad calicem vigilanti stertere naso? cum fas esse putet curam sperare cohortis qui bona donavit praesepibus et caret omni maiorum censu, dum pervolat axe citato

61Flaminiam puer Automedon? nam lora tenebat ipse, lacernatae cum se iactaret amicae. Nonne libet medio ceras inplere capaces quadrivio, cum iam sexta cervice feratur hinc atque inde patens ac nuda paene cathedra

66et multum referens de Maecenate supino signator falsi, qui se lautum atque beatum exiguis tabulis et gemma fecerit uda? Occurrit matrona potens, quae molle Calenum porrectura viro miscet sitiente rubetam

71instituitque rudes melior Lucusta propinquas per famam et populum nigros efferre maritos, aude aliquid brevibus Gyaris et carcere dignum, si vis esse aliquid; probitas laudatur et alget. criminibus debent hortos praetoria mensas,

76argentum vetus et stantem extra pocula caprum, quem patitur dormire nurus corruptor avarae, quem sponsae turpes et praetextatus adulter? si natura negat, facit indignatio versum qualemcumque potest, quales ego vel Cluvienus.

81Ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor navigio montem ascendit sortesque poposcit, paulatimque anima caluerunt mollia saxa et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas, quidquid agunt homines, votum timor ira voluptas

86gaudia discursus, nostri farrago libelli est. et quando uberior vitiorum copia? quando maior avaritiae patuit sinus? alea quando hos animos? neque enim loculis comitantibus itur ad casum tabulae, posita sed luditur arca.

91proelia quanta illic dispensatore videbis armigero! simplexne furor sestertia centum perdere et horrenti tunicam non reddere servo? quis totidem erexit villas, quis fercula septem secreto cenavit avus? nunc sportula primo

96limine parva sedet turbae rapienda togatae; ille tamen faciem prius inspicit et trepidat ne suppositus venias ac falso nomine poscas: agnitus accipies, iubet a praecone vocari ipsos Troiugenas, nam vexant limen et ipsi

101nobiscum, da praetori, da deinde tribuno. sed libertinus prior est. prior inquit ‘ego adsum. cur timeam dubitemve locum defendere? quamvis natus ad Euphraten, molles quod in aure fenestrae arguerint, licet ipse negem, sed quinque tabernae

106quadringenta parant, quid confert purpura maior optandum, si Laurenti custodit in agro conductas Corvinus oves, ego possideo plus Pallante et Licinis?’ expectent ergo tribuni, vincant divitiae, sacro ne cedat honori

111nuper in hanc urbem pedibus qui venerat albis, quandoquidem inter nos sanctissima divitiarum maiestas, etsi funesta pecunia templo nondum habitas, nullas nummorum ereximus aras, ut colitur Pax atque Fides Victoria Virtus

116quaeque salutate crepitat Concordia nido. Sed cum summus honor finito conputet anno, sportula quid referat, quantum rationibus addat, quid facient comites quibus hinc toga, calceus hinc est et panis fumusque domi? densissima centum

121quadrantes lectica petit, sequiturque maritum languida vel praegnas et circumducitur uxor. hic petit absenti nota iam callidus arte ostendens vacuam et clausam pro coniuge sellam Galla mea est inquit, ‘citius dimitte, moraris?

126profer, Galla, caput, noli vexare, quiescit.’ Ipse dies pulchro distinguitur ordine rerum: sportula, deinde forum iurisque peritus Apollo atque triumphales, inter quas ausus habere nescio quis titulos Aegyptius atque Arabarches,

131cuius ad effigiem non tantum meiere fas est. vestibulis abeunt veteres lassique clientes votaque deponunt, quamquam longissima cenae spes homini; caulis miseris atque ignis emendus. optima silvarum interea pelagique vorabit

136rex horum, vacuisque toris cantum ipse iacebit nam de tot pulchris et latis orbibus et tam antiquis una comedunt patrimonia mensa, nullus iam parasitus erit. sed quis ferat istas luxuriae sordes? quanta est gula quae sibi totos

141ponit apros, animal propter convivia natum! poena tamen praesens, cum tu deponis amictus turgidus et crudum pavonem in balnea portas, hinc subitae mortes atque intestata senectus; it nova nec tristis per cunctas fabula cenas:

146ducitur iratis plaudendum funus amicis. Nil erit ulterius quod nostris moribus addat posteritas, eadem facient cupientque minores, omne in praecipiti vitium stetit, utere velis, totos pande sinus, dicas hic forsitan ‘unde

151ingenium par materiae? unde illa priorum scribendi quodcumque animo flagrante liberet simplicitas? “cuius non audeo dicere nomen? quid refert, dictis ignoscat Mucius an non?”’ pone Tigellinum: taeda lucebis in illa

156qua stantes ardent qui fixo gutture fumant, et latum media sulcum deducis harena. Qui dedit ergo tribus patruis aconita, vehatur pensilibus plumis atque illinc despiciat nos? ‘cum veniet contra, digito compesce labellum:

161accusator erit qui verbum dixerit hic est. securus licet Aenean Rutulumque ferocem committas, nulli gravis est percussus Achilles aut multum quaesitus Hylas urnamque secutus: ense velut stricto quotiens Lucilius ardens

166infremuit, rubet auditor cui frigida mens est criminibus, tacita sudant praecordia culpa, inde ira et lacrimae. tecum prius ergo voluta haec animo ante tubas: galeatum sero duelli paenitet.’ experiar quid concedatur in illos,

171quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina.

Book 1, Poem 2

1ultra Sauromatas fugere hinc libet et glacialem Oceanum, quotiens aliquid de moribus audent qui Curios simulant et Bacchanalia vivunt, indocti primum, quamquam plena omnia gypso Chrysippi invenias; nam perfectissimus horum,

6si quis Aristotelen similem vel Pittacon emit et iubet archetypos pluteum servare Cleanthas. frontis nulla fides; quis enim non vicus abundat tristibus obscaenis? castigas turpia, cum sis inter Socraticos notissima fossa cinaedos?

11hispida membra quidem et durae per bracchia saetae promittunt atrocem animum, sed podice levi caeduntur tumidae medico ridente mariscae. rarus sermo illis et magna libido tacendi atque supercilio brevior coma. verius ergo

16et magis ingenue Peribomius; hunc ego fatis inputo, qui vultu morbum incessuque fatetur. horum simplicitas miserabilis, his furor ipse dat veniam; sed peiores, qui talia verbis Herculis invadunt et de virtute locuti

21clunem agitant, ego te ceventem, Sexte, verebor? infamis Varillus ait quo deterior te? loripedem rectus derideat, Aethiopem albus; quis tulerit Gracchos de seditione querentes? quis caelum terris non misceat et mare caelo,

26si fur displiceat Verri, homicida Miloni, Clodius accuset moechos, Catilina Cethegum, in tabulam Syllae si dicant discipuli tres? qualis erat nuper tragico pollutus adulter concubitu, qui tunc leges revocabat amaras

31omnibus atque ipsis Veneri Martique timendas, cum tot abortivis fecundam Iulia vulvam solveret et patruo similes effunderet offas. nonne igitur iure ac merito vitia ultima fictos contemnunt Scauros et castigata remordent?

36Non tulit ex illis torvum Laronia quendam clamantem totiens ubi nunc, lex Iulia? dormis? atque ita subridens: ‘felicia tempora, quae te moribus opponunt. habeat iam Roma pudorem, tertius e caelo cecidit Cato. sed tamen unde

41haec emis, hirsuto spirant opobalsama collo quae tibi? ne pudeat dominum monstrare tabernae, quod si vexantur leges ac iura, citari ante omnes debet Scantinia: respice primum et scrutare viros; faciunt nam plura, sed illos

46defendit numerus iunctaeque umbone phalanges, magna inter molles concordia, non erit ullum exemplum in nostro tam detestabile sexu. Media non lambit Cluviam nec Flora Catullam: Hispo subit iuvenes et morbo pallet utroque.

51Numquid nos agimus causas, civilia iura novimus, aut ullo strepitu fora vestra movemus? luctantur paucae, comedunt colyphia paucae: vos lanam trahitis calathisque peracta refertis vellera, vos tenui praegnantem stamine fusum

56Penelope melius, levius torquetis Arachne, horrida quale facit residens in codice paelex, notum est cur solo tabulas inpleverit Hister liberto, dederit vivus cur multa puellae; dives erit magno quae dormit tertia lecto;

61tu nube atque tace: donant arcana cylindros. de nobis post haec tristis sententia fertur? dat veniam corvis, vexat censura columbas.’ Fugerunt trepidi vera ac manifesta canentem Stoicidae; quid enim falsi Laronia? sed quid

66non facient alii, cum tu multicia sumas, Cretice, et hanc vestem populo mirante perores in Proculas et Pollittas? est moecha Fabulla, damnetur, si vis, etiam Carfinia: talem non sumet damnata togam. ‘sed Iulius ardet,

71aestuo.’ nudus agas: minus est insania turpis, en habitum quo te leges ac iura ferentem vulneribus crudis populus modo victor, et illud montanum positis audiret vulgus aratris. quid non proclames, in corpore iudicis ista

76si videas? quaero an deceant multicia testem, acer et indomitus libertatisque magister, Cretice, perluces. dedit hanc contagio labem et dabit in plures, sicut grex totus in agris unius scabie cadit et porrigine porci

81uvaque conspecta livorem ducit ab uva. Foedius hoc aliquid quandoque audebis amictu; nemo repente fuit turpissimus, accipient te paulatim qui longa domi redimicula sumunt frontibus et toto posuere monilia collo,

86atque bonam tenerae placant abdomine porcae et magno cratere deam; sed more sinistro exagitata procul non intrat femina limen: solis ara deae maribus patet, ite profanae, clamatur, nullo gemit hic tibicina cornu.

91talia secreta coluerunt orgia taeda Cecropiam soliti Baptae lassare Cotyton. ille supercilium madida fuligine tinctum obliqua producit acu pingitque trementis attolens oculos; vitreo bibit ille priapo,

96reticulumque comis aura tum ingentibus implet caerulea indutus scutulata aut galbina rasa, et per Iunonem domini iurante ministro; ille tenet speculum, pathici gestamen Othonis, Actoris Aurunci spolium, quo se ille videbat

101armatum, cum iam tolli vexilla iuberet, res memoranda novis annalibus atque recenti historia, speculum civilis sarcina belli; nimirum summi ducis est occidere Galbam et curare cutem; summi constantia civis

106Bebriacis campis spolium adfectare Palati, et pressum in faciem digitis extendere panem, quod nec in Assyrio pharetrata Samiramis orbe, maesta nec Actiaca fecit Cleopatra carina, hic nullus verbis pudor aut reverentia mensae,

111hic turpis Cybeles et fracta voce loquendi libertas et crine senex fanaticus albo sacrorum antistes, rarum ac memorabile magni gutturis exemplum conducendusque magister, quid tamen expectant, Phrygio quos tempus erat iam

116more supervacuam cultris abrumpere carnem? Quadringenta dedit Gracchus sestertia dotem cornicini, sive hic recto cantaverat aere; signatae tabulae, dictum feliciter, ingens cena sedet, gremio iacuit nova nupta mariti.

121o proceres, censore opus est an haruspice nobis? scilicet horreres maioraque monstra putares, si mulier vitulum vel si bos ederet agnum? segmenta et longos habitus et flammea sumit arcano qui sacra ferens nutantia loro

126sudavit clupeis ancilibus. o pater urbis, unde nefas tantum Latiis pastoribus? unde haec tetigit, Gradive, tuos urtica nepotes? traditur ecce viro clarus genere atque opibus vir, nec galeam quassas, nec terram cuspide pulsas,

131nec quereris patri? vade ergo et cede severi iugeribus campi, quem neglegis. ‘Officium cras primo sole mihi peragendum in valle Quirini.’ quae causa officii? ‘quid quaeris? nubit amicus nec multos adhibet.’ liceat modo vivere, fient,

136fient ista palam, cupient et in acta referri, interea tormentum ingens nubentibus haeret quod nequeant parere et partu retinere maritos, sed melius, quod nil animis in corpora iuris natura indulget: steriles moriuntur, et illis

141turgida non prodest condita pyxide Lyde, nec prodest agili palmas praebere luperco. Vicit et hoc monstrum tunicati fuscina Gracchi, lustravitque fuga mediam gladiator harenam et Capitolinis generosior et Marcellis

146et Catuli Paulique minoribus et Fabiis et omnibus ad podium spectantibus, his licet ipsum admoveas cuius tunc munere retia misit. Esse aliquos manes et subterranea regna Cocytum et Stygio ranas in gurgite nigras,

151atque una transire vadum tot milia cumba nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur. sed tu vera puta: Curius quid sentit et ambo Scipiadae, quid Fabricius manesque Camilli, quid Cremerae legio et Cannis consumpta iuventus,

156tot bellorum animae, quotiens hinc talis ad illos umbra venit? cuperent lustrari, si qua darentur sulpura cum taedis et si foret umida laurus, illic heu miseri traducimur. arma quidem ultra litora Iuvernae promovimus et modo captas

161Orcadas ac minima contentos nocte Britannos; sed quae nunc populi fiunt victoris in urbe, non faciunt illi quos vicimus, et tamen unus Armenius Zalaces cunctis narratur ephebis mollior ardenti sese indulsisse tribuno.

166aspice quid faciant commercia: venerat obses, hic fiunt homines, nam si mora longior urbem indulsit pueris, non umquam derit amator, mittentur bracae cultelli frena flagellum; sic praetextatos referunt Artaxata mores.

Book 1, Poem 3

1Quamvis digressu veteris confusus amici laudo tamen, vacuis quod sedem figere Cumis destinet atque unum civem donare Sibyllae. ianua Baiarum est et gratum litus amoeni secessus, ego vel Prochytam praepono Suburae;

6nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non deterius credas horrere incendia, lapsus tectorum adsiduos ac mille pericula saevae urbis et Augusto recitantes mense poetas? Sed dum tota domus raeda componitur una,

11substitit ad veteres arcus madidamque Capenam, hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae, nunc sacri fontis nemus et delubra locantur Iudaeis, quorum cophinus faenumque supellex (omnis enim populo mercedem pendere iussa est

16arbor et eiectis mendicat silva Camenis). in vallem Egeriae descendimus et speluncas dissimiles veris, quanto praesentius esset numen aquis, viridi si margine clauderet undas herba, nec ingentium violarent marmora tofum.

21Hic tunc Vmbricius quando artibus, inquit, ‘honestis nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum, res hodie minor est here quam fuit atque eadem cras deteret exiguis aliquid, proponimus illuc ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,

26dum nova canities, dum prima et recta senectus, dum superest Lachesi quod torqueat et pedibus me porto meis nullo dextram subeunte bacillo. cedamus patria, vivant Artorius istic et Catulus, maneant qui nigrum in candida vertunt,

31quis facile est aedem conducere flumina portus, siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver, et praebere caput domina venale sub hasta, quondam hi cornicines et municipalis harenae perpetui comites notaeque per oppida buccae

36munera nunc edunt et, verso pollice vulgus cum iubet, occidunt populariter; inde reversi conducunt foricas, et cur non omnia, cum sint quales ex humili magna ad fastigia rerum extollit quotiens voluit Fortuna iocari?

41Quid Romae faciam? mentiri nescio: librum, si malus est, nequeo laudare et poscere; motus astrorum ignoro; funus promittere patris nec volo nec possum; ranarum viscera numquam inspexi; ferre ad nuptam quae mittit adulter,

46quae mandat, norunt alii; me nemo ministro fur erit, atque ideo nulli comes exeo tamquam mancus et extinctae corpus non utile dextrae, quis nunc diligitur nisi conscius et cui fervens aestuat occultis animus semperque tacendis?

51nil tibi se debere putat, nil conferet umquam, participem qui te secreti fecit honesti: carus erit Verri qui Verrem tempore quo vult accusare potest, tanti tibi non sit opaci omnis harena Tagi quodque in mare volvitur aurum,

56ut somno careas ponendaque praemia sumas tristis, et a magno semper timearis amico. Quae nunc divitibus gens acceptissima nostris et quos praecipue fugiam, properabo fateri, nec pudor opstabit. non possum ferre, Quirites,

61Graecam urbem; quamvis quota portio faecis Achaei? iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes, et linguam et mores et cum tibicine chordas obliquas nec non gentilia tympana secum vexit et ad circum iussas prostare puellas.

66ite, quibus grata est picta lupa barbara mitra! rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine, et ceromatico fert niceteria collo, hic alta Sicyone, ast hic Amydone relicta, hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis

71Esquilias dictumque petunt a vimine collem, viscera magnarum domuum dominique futuri, ingenium velox, audacia perdita, sermo promptus et Isaeo torrentior: ede quid illum esse putes? quemvis hominem secum attulit ad nos:

76grammaticus rhetor geometres pictor aliptes augur schoenobates medicus magus: omnia novit Graeculus esuriens; in caelum iusseris ibit. in summa non Maurus erat neque Sarmata nec Thrax qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis.

81Horum ego non fugiam conchylia? me prior ille signabit fultusque toro meliore recumbet, advectus Romam quo pruna et cottona vento? usque adeo nihil est, quod nostra infantia caelum hausit Aventini baca nutrita Sabina?

86Quid quod adulandi gens prudentissima laudat sermonem indocti, faciem deformis amici, et longum invalidi collum cervicibus aequat Herculis Antaeum procul a tellure tenentis, miratur vocem angustam, qua deterius nec

91ille sonat quo mordetur gallina marito? haec eadem licet et nobis laudare, sed illis creditur, an melior, cum Thaida sustinet aut cum uxorem comoedus agit vel Dorida nullo cultam palliolo? mulier nempe ipsa videtur,

96non persona, loqui; vacua et plana omnia dicas infra ventriculum et tenui distantia rima. nec tamen Antiochus nec erit mirabilis illic aut Stratocles aut cum molli Demetrius Haemo: natio comoeda est. rides, maiore cachinno

101concutitur; flet, si lacrimas conspexit amici, nec dolet; igniculum brumae si tempore poscas, accipit endromidem; si dixeris aestuo, sudat. non sumus ergo pares: melior, qui semper et omni nocte dieque potest aliena sumere vultum

106a facie, iactare manus, laudare paratus, si bene ructavit, si rectum minxit amicus, si trulla inverso crepitum dedit aurea fundo. Praeterea sanctum nihil est neque ab inguine tutum, non matrona Laris, non filia virgo, neque ipse

111sponsus levis adhuc, non filius ante pudicus; horum si nihil est, aviam resupinat amici, et quoniam coepit Graecorum mentio, transi gymnasia atque audi facinus maioris abollae. Stoicus occidit Baream delator amicum

117discipulumque senex, ripa nutritus in illa, ad quam Gorgonei delapsa est pinna caballi. non est Romano cuiquam locus hic, ubi regnat Protogenes aliquis vel Diphilus aut Hermarchus, qui gentis vitio numquam partitur amicum,

122solus habet, nam cum facilem stillavit in aurem exiguum de naturae patriaeque veneno, limine summoveor, perierunt tempora longi servitii; nusquam minor est iactura clientis. Quod porro officium, ne nobis blandiar, aut quod

127pauperis hic meritum, si curet nocte togatus currere, cum praetor lictorem impellat et ire praecipitem iubeat dudum vigilantibus orbis, ne prior Albinam et Modiam collega salutet? divitis hic servo claudit latus ingenuorum

132filius; alter enim quantum in legione tribuni accipiunt donat Calvinae vel Catienae, ut semel aut iterum super illam palpitet; at tu, cum tibi vestiti facies scorti placet, haeres et dubitas alta Chionen deducere sella,

137da testem Romae tam sanctum quam fuit hospes numinis Idaei, procedat vel Numa vel qui servavit trepidam flagranti ex aede Minervam: protinus ad censum, de moribus ultima fiet quaestio. ‘quot pascit servos? quot possidet agri

142iugera? quam multa magnaque paropside cenat?’ quantum quisque sua nummorum servat in arca, tantum habet et fidei, iures licet et Samothracum et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis.

147Quid quod materiam praebet causasque iocorum omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna, si toga sordidula est et rupta calceus alter pelle patet, vel si consuto vulnere crassum atque recens linum ostendit non una cicatrix?

152nil habet infelix paupertas durius in se, quam quod ridiculos homines facit. exeat, inquit, “si pudor est, et de pulvino surgat equestri cuius res legi non sufficit, et sedeant hic lenonum pueri quocumque ex fornice nati;

157hic plaudat nitidi praeconis filius inter pinnirapi cultos iuvenes iuvenesque lanistae”: sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni. quis gener hic placuit censu minor atque puellae sarcinulis impar? quis pauper scribitur heres?

162quando in consilio est aedilibus? agmine facto debuerant olim tenues migrasse Quirites. Haut facile emergunt quorum virtutibus opstat res angusta domi, sed Romae durior illis conatus: magno hospitium miserabile, magno

167servorum ventres, et frugi cenula magno, fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam contentusque illic Veneto duroque cucullo. Pars magna Italiae est, si verum admittimus, in qua

172nemo togam sumit nisi mortuus, ipsa dierum festorum herboso colitur si quando theatro maiestas tandemque redit ad pulpita notum exodium, cum personae pallentis hiatum in gremio matris formidat rusticus infans,

177aequales habitus illic similesque videbis orchestram et populum, clari velamen honoris sufficiunt tunicae summis aedilibus albae, hic ultra vires habitus nitor, hic aliquid plus quam satis est interdum aliena sumitur arca.

182commune id vitium est, hic vivimus ambitiosa paupertate omnes, quid te moror? omnia Romae cum pretio, quid das, ut Cossum aliquando salutes, ut te respiciat clauso Veiento labello? ille metit barbam, crinem hic deponit amati;

187plena domus libis venalibus; accipe, et istud fermentum tibi habe: praestare tributa clientes cogimur et cultis augere peculia servis. Quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis aut

192simplicibus Gabiis aut proni Tiburis arce? nos urbem colimus tenui tibicine fultam magna parte sui; nam sic labentibus obstat vilicus et, veteris rimae cum texit hiatum, securos pendente iubet dormire ruina,

197vivendum est illic ubi nulla incendia, nulli nocte metus, iam poscit aquam, iam frivola transfert Vcalegon, tabulata tibi iam tertia fumant: tu nescis; nam si gradibus trepidatur ab imis, ultimus ardebit quem tegula sola tuetur

202a pluvia, molles ubi reddunt ova columbae, lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex ornamentum abaci nec non et parvulus infra cantharus et recubans sub eodem marmore Chiron, iamque vetus graecos servabat cista libellos

207et divina opici rodebant carmina mures, nil habuit Codrus, quis enim negat? et tamen illud perdidit infelix totum nihil, ultimus autem aerumnae est cumulus, quod nudum et frusta rogantem nemo cibo, nemo hospitio tectoque iuvabit.

212Si magna Asturici cecidit domus, horrida mater, pullati proceres, differt vadimonia praetor, tum gemimus casus urbis, tunc odimus ignem, ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet, conferat inpensas; hic nuda et candida signa,

217hic aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti, hic Asianorum vetera ornamenta deorum, hic libros dabit et forulos mediamque Minervam, hic modium argenti, meliora ac plura reponit Persicus, orborum lautissimus et merito iam

222suspectus tamquam ipse suas incenderit aedes. Si potes avelli circensibus, optima Sorae aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur quanti nunc tenebras unum conducis in annum. hortulus hic puteusque brevis nec reste movendus

227in tenuis plantas facili diffunditur haustu, vive bidentis amans et culti vilicus horti, unde epulum possis centum dare Pythagoreis. est aliquid, quocumque loco, quocumque recessu unius sese dominum fecisse lacertae.

232Plurimus hic aeger moritur vigilando (set ipsum languorem peperit cibus inperfectus et haerens ardenti stomacho), nam quae meritoria somnum admittunt? magnis opibus dormitur in urbe. inde caput morbi, raedarum transitus arto

237vicorum in flexu et stantis convicia mandrae eripient somnum Druso vitulisque marinis. si vocat officium, turba cedente vehetur dives et ingenti curret super ora Liburna atque obiter leget aut scribet vel dormiet intus;

242namque facit somnum clausa lectica fenestra, ante tamen veniet: nobis properantibus opstat unda prior, magno populus premit agmine lumbos qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam.

247pinguia crura luto, planta mox undique magna calcor, et in digito clavus mihi militis haeret. Nonne vides quanto celebretur sportula fumo? centum convivae, sequitur sua quemque culina. Corbulo vix ferret tot vasa ingentia, tot res

252inpositas capiti, quas recto vertice portat servulus infelix et cursu ventilat ignem, scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat serraco veniente abies, atque altera pinum plaustra vehunt; nutant alte populoque minantur.

257nam si procubuit qui saxa Ligustica portat axis et eversum fudit super agmina montem, quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa invenit? obtritum vulgi perit omne cadaver more animae, domus interea secura patellas

262iam lavat et bucca foculum excitat et sonat unctis striglibus et pleno componit lintea guto. haec inter pueros varie properantur, at ille iam sedet in ripa taetrumque novicius horret, porthmea nec sperat caenosi gurgitis alnum

267infelix nec habet quem porrigat ore trientem. Respice nunc alia ac diversa pericula noctis: quod spatium tectis sublimibus unde cerebrum testa ferit, quotiens rimosa et curta fenestris vasa cadant, quanto percussum pondere signent

272et laedant silicem, possis ignavus haberi et subiti casus inprovidus, ad cenam si intestatus eas: adeo tot fata, quot illa nocte patent vigiles te praetereunte fenestrae. ergo optes votumque feras miserabile tecum,

277ut sint contentae patulas defundere pelves. Ebrius ac petulans, qui nullum forte cecidit, dat poenas, noctem patitur lugentis amicum Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus; somnum rixa facit, sed quamvis improbus annis

283atque mero fervens, cavet hunc, quem coccina laena vitari iubet et comitum longissimus ordo, multum praeterea flammarum et aenea lampas; me, quem luna solet deducere vel breve lumen candelae, cuius dispenso et tempero filum,

288contemnit, miserae cognosce prohoemia rixae, si rixa est, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum, stat contra starique iubet: parere necesse est; nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem fortior? unde venis? , exclamat, ‘cuius aceto,

293cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum sutor et elixi vervecis labra comedit? nil mihi respondes? aut dic aut accipe calcem. ede ubi consistas; in qua te quaero proseucha?’ dicere si temptes aliquid tacitusve recedas,

298tantumdem est: feriunt pariter, vadimonia deinde irati faciunt, libertas pauperis haec est: pulsatus rogat et pugnis concisus adorat ut liceat paucis cum dentibus inde reverti. Nec tamen haec tantum metuas, nam qui spoliet te

303non derit clausis domibus, postquam omnis ubique fixa catenatae siluit compago tabernae. interdum et ferro subitus grassator agit rem; armato quotiens tutae custode tenentur et Pomptina palus et Gallinaria pinus,

308sic inde huc omnes tamquam ad vivaria currunt qua fornace graves, qua non incude catenae? maximus in vinclis ferri modus, ut timeas ne vomer deficiat, ne marrae et sarcula desint. felices proavorum atavos, felicia dicas

313saecula quae quondam sub regibus atque tribunis viderunt uno contentam carcere Romam. His alias poteram et pluris subnectere causas; sed iumenta vocant et sol inclinat, eundum est; nam mihi commota iam dudum mulio virga

318adnuit. ergo vale nostri memor, et quotiens te Roma tuo refici properantem reddet Aquino, me quoque ad Helvinam Cererem vestramque Dianam converte a Cumis, saturarum ego, ni pudet illas, auditor gelidos veniam caligatus in agros.’

Book 1, Poem 4

1Ecce iterum Crispinus, et est mihi saepe vocandus ad partes, monstrum nulla virtute redemptum a vitiis, aegrae solaque libidine fortes deliciae; viduas tantum aspernatus. adulter, quid refert igitur, quantis iumenta fatiget

6porticibus, quanta nemorum vectetur in umbra, iugera quot vicina foro, quas emerit aedes? incestus, cum quo nuper vittata iacebat sanguine adhuc vivo terram subitura sacerdos. Sed nunc de factis levioribus, et tamen alter

12si fecisset idem, caderet sub iudice morum; nam quod turpe bonis Titio Seioque, decebat Crispinum: quid agas, cum dira et foedior omni crimine persona est? mullum sex milibus emit, aequantem sane paribus sestertia libris,

17ut perhibent qui de magnis maiora loquuntur, consilium laudo artificis, si munere tanto praecipuam in tabulis ceram senis abstulit orbi; est ratio ulterior, magnae si misit amicae, quae vehitur clauso latis specularibus antro,

22nil tale expectes: emit sibi. multa videmus quae miser et frugi non fecit Apicius; hoc tu, succinctus patria quondam, Crispine, papyro? hoc pretio squamas? potuit fortasse minoris piscator quam piscis emi; provincia tanti

27vendit agros, sed maiores Apulia vendit, qualis tunc epulas ipsum gluttisse putamus induperatorem, cum tot sestertia, partem exiguam et modicae sumptam de margine cenae, purpureus magni ructarit scurra Palati,

32iam princeps equitum, magna qui voce solebat vendere municipes fracta de merce siluros? incipe, Calliope, licet et considere, non est cantandum, res vera agitur, narrate, puellae Pierides; prosit mihi vos dixisse puellas.

37Cum iam semianimum laceraret Flavius orbem ultimus et calvo serviret Roma Neroni, incidit Hadriaci spatium admirabile rhombi ante domum Veneris, quam Dorica sustinet Ancon, implevitque sinus; nec enim minor haeserat illis

42quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem solibus effundit torrentis ad ostia Ponti desidia tardos et longo frigore pingues, destinat hoc monstrum cumbae Unique magister pontifici summo, quis enim proponere talem

47aut emere auderet, cum plena et litora multo delatore forent? dispersi protinus algae inquisitores agerent cum remige nudo non dubitaturi fugitivum dicere piscem depastumque diu vivaria Caesaris, inde

52elapsum veterem ad dominum debere reverti, si quid Palfurio, si credimus Armillato, quidquid conspicuum pulchrumque est aequore toto, res fisci est, ubicumque natat, donabitur ergo, ne pereat. Iam letifero cedente pruinis

57autumno, iam quartanam sperantibus aegris stridebat deformis hiems praedamque recentem servabat, tamen hic properat, velut urgueat Auster, utque lacus suberant, ubi quamquam diruta servat ignem Troianum et Vestam colit Alba minorem,

62obstitit intranti miratrix turba parumper, ut cessit, facili patuerunt cardine valvae; exclusi spectant admissa obsonia patres. itur ad Atriden. tum Picens accipe, dixit, ‘privatis maiora focis, genialis agatur

67iste dies, propera stomachum laxare sagina, et tua servatum consume in saecula rhombum. ipse capi voluit.’ quid apertius? et tamen illi surgebant cristae; nihil est quod credere de se non possit cum laudatur dis aequa potestas.

72sed derat pisci patinae mensura, vocantur ergo in consilium proceres, quos oderat ille, in quorum facie miserae magnaeque sedebat pallor amicitiae, primus clamante Liburno currite, iam sedit rapta properabat abolla

77Pegasus, attonitae positus modo vilicus urbi. anne aliud tum praefecti? quorum optimus atque interpres legum sanctissimus omnia, quamquam temporibus diris, tractanda putabat inermi iustitia, venit et Crispi iucunda senectus,

82cuius erant mores qualis facundia, mite ingenium, maria ac terras populosque regenti quis comes utilior, si clade et peste sub illa saevitiam damnare et honestum adferre liceret consilium? sed quid violentius aure tyranni,

87cum quo de pluviis aut aestibus aut nimboso vere locuturi fatum pendebat amici? illa igitur numquam derexit bracchia contra torrentem, nec civis erat qui libera posset verba animi proferre et vitam inpendere vero.

92sic multas hiemes atque octogensima vidit solstitia, his armis illa quoque tutus in aula. Proximus eiusdem properabat Acilius aevi cum iuvene indigno quem mors tam saeva maneret et domini gladiis tam festinata; sed olim

97prodigio par est in nobilitate senectus, unde fit ut malim fraterculus esse gigantis. profuit ergo nihil misero, quod comminus ursos figebat Numidas Albana nudus harena venator, quis enim iam non intellegat artes

102patricias? quis priscum illud miratur acumen. Brute, tuum? facile est barbato inponere regi. Nec melior vultu quamvis ignobilis ibat Rubrius, offensae veteris reus atque tacendae, et tamen inprobior saturam scribente cinaedo.

107Montani quoque venter adest abdomine tardus, et matutino sudans Crispinus amomo quantum vix redolent duo funera, saevior illo Pompeius tenui iugulos aperire susurro, et qui vulturibus servabat viscera Dacis

112Fuscus marmorea meditatus proelia villa, et cum mortifero prudens Veiento Catullo, qui numquam visae flagrabat amore puellae, grande et conspicuum nostro quoque tempore monstrum, caecus adulator, dirusque a ponte satelles

117dignus Aricinos qui mendicaret ad axes blandaque devexae iactaret basia raedae. nemo magis rhombum stupuit; nam plurima dixit in laevum conversus, at illi dextra iacebat belua, sic pugnas Cilicis laudabat et ictus

122et pegma et pueros inde ad velaria raptos. Non cedit Veiento, set ut fanaticus oestro percussus, Bellona, tuo divinat et ‘ingens omen habes,’ inquit, ‘magni clarique triumphi. regem aliquem capies, aut de temone Britanno

127excidet Arviragus. peregrina est belua, cernis erectas in terga sudes?‘ hoc defuit unum Fabricio, patriam ut rhombi memoraret et annos. Quidnam igitur censes? conciditur? ‘absit ab illo dedecus hoc,’ Montanus ait, ‘testa alta paretur,

132quae tenui muro spatiosum colligat orbem, debetur magnus patinae subitusque Prometheus, argillam atque rotam citius properate; sed ex hoc tempore iam, Caesar, figuli tua castra sequantur.’ vicit digna viro sententia, noverat ille

137luxuriam inperii veterem noctesque Neronis iam medias aliamque famem, cum pulmo Falerno arderet, nulli maior fuit usus edendi tempestate mea; Circeis nata forent an Lucrinum ad saxum Rutupinove edita fundo

142ostrea callebat primo deprendere morsu, et semel aspecti litus dicebat echini. Surgitur et misso proceres exire iubentur consilio, quos Albanam dux magnus in arcem traxerat attonitos et festinare coactos

147tamquam de Chattis aliquid torvisque Sygambris dicturus, tamquam ex diversis partibus orbis anxia praecipiti venisset epistula pinna. Atque utinam his potius nugis tota illa dedisset tempora saevitiae, claras quibus abstulit urbi

152inlustresque animas impune et vindice nullo, sed periit postquam cerdonibus esse timendus coeperat; hoc nocuit Lamiarum caede madenti.

Book 1, Poem 5

1Si te propositi nondum pudet atque eadem est mens, ut bona summa putes aliena vivere quadra; si potes illa pati quae nec Sarmentus iniquas Caesaris ad mensas nec vilis Gabba tulisset, quamvis iurato metuam tibi credere testi.

6ventre nihil novi frugalius; hoc tamen ipsum defecisse puta, quod inani sufficit alvo: nulla crepido vacat? nusquam pons et tegetis pars dimidia brevior? tantine iniuria cenae, tam ieiuna fames, cum possit honestius illic

11et tremere et sordes farris mordere canini? Primo fige loco, quod tu discumbere iussus mercedem solidam veterum capis officiorum, fructus amicitiae magnae cibus; inputat hunc rex, et quamvis rarum tamen inputat. ergo duos post

16si libuit menses neglectum adhibere clientem, tertia ne vacuo cessaret culcita lecto, una simus, ait. votorum summa! quid ultra quaeris? habet Trebius propter quod rumpere somnum debeat et ligulas dimittere, sollicitus ne

21tota salutatrix iam turba peregerit orbem, sideribus dubiis aut illo tempore quo se frigida circumagunt pigri serraca Bootae. Qualis cena tamen! vinum quod sucida nolit lana pati: de conviva Corybanta videbis.

26iurgia proludunt, sed mox et pocula torques saucius et rubra deterges vulnera mappa, inter vos quotiens libertorumque cohortem pugna Saguntina fervet commissa lagona. ipse capillato diffusum consule potat,

31calcatamque tenet bellis socialibus uvam, cardiaco numquam cyathum missurus amico; cras bibet Albanis aliquid de montibus aut de Setinis, cuius patriam titulumque senectus delevit multa veteris fuligine testae,

36quale coronati Thrasea Helvidiusque bibebant Brutorum et Cassi natalibus. Ipse capaces Heliadum crustas et inaequales berullo Virro tenet phialas: tibi non committitur aurum, vel si quando datur, custos adfixus ibidem,

41qui numeret gemmas, ungues observet acutos. da veniam, praeclara illi laudatur iaspis; nam Virro, ut multi, gemmas ad pocula transfert a digitis, quas in vaginae fronte solebat ponere zelotypo iuvenis praelatus Iarbae.

46tu Beneventani sutoris nomen habentem siccabis calicem nasorum quattuor ac iam quassatum et rupto poscentem sulpura vitro. Si stomachus domini fervet vinoque ciboque, frigidior Geticis petitur decocta pruinis.

51non eadem vobis poni modo vina querebar: vos aliam potatis aquam, tibi pocula cursor Gaetulus dabit aut nigri manus ossea Mauri et cui per mediam nolis occurrere noctem, clivosae veheris dum per monumenta Latinae:

56flos Asiae ante ipsum, pretio maiore paratus quam fuit et Tulli census pugnacis et Anci et, ne te teneam, Romanorum omnia regum frivola. quod cum ita sit, tu Gaetulum Ganymedem respice, cum sities. nescit tot milibus emptus

61pauperibus miscere puer; set forma, set aetas digna supercilio, quando ad te pervenit ille? quando rogatus adest calidae gelidaeque minister? quippe indignatur veteri parere clienti, quodque aliquid poscas et quod se stante recumbas.

67ecce alius quanto porrexit murmure panem vix fractum, solidae iam mucida frusta farinae, quae genuinum agitent, non admittentia morsum; sed tener et niveus mollique siligine fictus servatur domino, dextram cohibere memento,

72salva sit artoptae reverentia, finge tamen te inprobulum, superest illic qui ponere cogat: ‘vis tu consuetis, audax conviva, canistris impleri panisque tui novisse colorem?’ ‘scilicet hoc fuerat, propter quod saepe relicta

77coniuge per montem adversum gelidasque cucurri Esquilias, fremeret saeva cum grandine vernus Iuppiter et multo stillaret paenula nimbo.’ Aspice quam longo distinguat pectore lancem quae fertur domino squilla, et quibus undique saepta

82asparagis qua despiciat convivia cauda, dum venit excelsi manibus sublata ministri. set tibi dimidio constrictus cammarus ovo ponitur exigua feralis cena patella. ipse Venafrano piscem perfundit: at hic qui

87pallidus adfertur misero tibi caulis olebit lanternam; illud enim vestris datur alveolis quod canna Micipsarum prora subvexit acuta, propter quod Romae cum Boccare nemo lavatur, quod tutos etiam facit a serpentibus atris.

92Mullus erit domini, quem misit Corsica vel quem Tauromenitanae rupes, quando omne peractum est et iam defecit nostrum mare, dum gula saevit, retibus adsiduis penitus scrutante macello proxima, nec patimur Tyrrhenum crescere piscem,

97instruit ergo focum provincia, sumitur illinc quod captator emat Laenas, Aurelia vendat. Virroni muraena datur, quae maxima venit gurgite de Siculo; nam dum se continet Auster, dum sedet et siccat madidas in carcere pinnas,

102contemnunt mediam temeraria lina Charybdim. vos anguilla manet longae cognata colubrae, aut glacie aspersus maculis Tiberinus, et ipse vernula riparum, pinguis torrente cloaca. et solitus mediae cryptam penetrare Suburae.

107Ipsi pauca velim, facilem si praebeat aurem. ‘nemo petit, modicis quae mittebantur amicis a Seneca, quae Piso bonus, quae Cotta solebat largiri; namque et titulis et fascibus olim maior habebatur donandi gloria, solum

112poscimus ut cenes civiliter, hoc face et esto, esto, ut nunc multi, dives tibi, pauper amicis.’ Anseris ante ipsum magni iecur, anseribus par altilis, et flavi dignus ferro Meleagri spumat aper. post hunc tradentur tubera, si ver

117tunc erit et facient optata tonitrua cenas maiores. tibi habe frumentum, Alledius inquit, o Libye, disiunge boves, dum tubera mittas. Structorem interea, nequa indignatio desit, saltantem spectes et chironomunta volanti

122cultello, donec peragat dictata magistri omnia; nec minimo sane discrimine refert, quo gestu lepores et quo gallina secetur. duceris planta velut ictus ab Hercule Cacus et ponere foris, si quid temptaveris umquam

127hiscere, tamquam habeas tria nomina, quando propinat Virro tibi, sumitve tuis contacta labellis pocula? quis vestrum temerarius usque adeo, quis perditus, ut dicat regi bibe? plurima sunt quae non audent homines perfusa dicere laena.

132quadringenta tibi si quis deus aut similis dis et melior fatis donaret homuncio, quantus, ex nihilo, quantus fieres Virronis amicus! ‘da Trebio, pone ad Trebium. vis, frater, ab ipsis ilibus?’ o nummi, vobis hunc praestat honorem,

137vos estis fratres, dominus tamen et domini rex si vis tu fieri, nullus tibi parvolus aula luserit Aeneas nec filia dulcior illo; iucundum et carum sterilis facit uxor amicum. sed tua nunc Mycale pariat licet et pueros tres

142in gremium patris fundat semel, ipse loquaci gaudebit nido, viridem thoraca iubebit adferri minimasque nuces assemque rogatum, ad mensam quotiens parasitus venerit infans. Vilibus ancipites fungi ponentur amicis,

147boletus domino, set quales Claudius edit ante illum uxoris, post quem nihil amplius edit. Virro sibi et reliquis Virronibus illa iubebit poma dari, quorum solo pascaris odore, qualia perpetuus Phaeacum autumnus habebat,

152credere quae possis subrepta sororibus Afris: tu scabie frueris mali, quod in aggere rodit qui tegitur parma et galea, metuensque flagelli discit ab hirsuta iaculum torquere capella. Forsitan inpensae Virronem parcere credas,

157hoc agit ut doleas; nam quae comoedia, mimus quis melior plorante gula? ergo omnia fiunt, si nescis, ut per lacrimas effundere bilem cogaris pressoque diu stridere molari. tu tibi liber homo et regis conviva videris:

162captum te nidore suae putat ille culinae; nec male coniectat: quis enim tam nudus, ut illum bis ferat, Etruscum puero si contigit aurum vel nodus tantum et signum de paupere loro? spes bene cenandi vos decipit: ‘ecce dabit iam

167semesum leporem atque aliquid de clunibus apri, ad nos iam veniet minor altilis.’ inde parato intactoque omnes et stricto pane tacetis. ille sapit qui te sic utitur, omnia ferre si potes, et debes, pulsandum vertice raso

172praebebis quandoque caput, nec dura timebis flagra pati, his epulis et tali dignus amico.

Book 2, Poem 6

1Credo Pudicitiam Saturno rege moratam in terris visamque diu, cum frigida parvas praeberet spelunca domos ignemque Laremque et pecus et dominos communi clauderet umbra, silvestrem montana torum cum sterneret uxor

6frondibus et culmo vicinarumque ferarum pellibus, haut similis tibi, Cynthia, nec tibi, cuius turbavit nitidos extinctus passer ocellos, sed potanda ferens infantibus ubera magnis et saepe horridior glandem ructante marito.

11quippe aliter tunc orbe novo caeloque recenti vivebant homines, qui rupto robore nati compositive luto nullos habuere parentes. multa Pudicitiae veteris vestigia forsan aut aliqua exstiterint et sub Iove, set Iove nondum

16barbato, nondum Graecis iurare paratis per caput alterius, cum furem nemo timeret caulibus et pomis, et aperto viveret horto. paulatim deinde ad superos Astraea recessit hac comite, atque duae pariter fugere sorores.

21Anticum et vetus est alienum, Postume, lectum concutere atque sacri genium contemnere fulcri. omne aliud crimen mox ferrea protulit aetas: viderunt primos argentea saecula moechos. conventum tamen et pactum et sponsalia nostra

26tempestate paras, iamque a tonsore magistro pecteris, et digito pignus fortasse dedisti, certe sanus eras; uxorem, Postume, ducis? dic, qua Tisiphone, quibus exagitare colubris? ferre potes dominam salvis tot restibus ullam,

31cum pateant altae caligantesque fenestrae, cum tibi vicinum se praebeat Aemilius pons? aut si de multis nullus placet exitus, illud nonne putas melius, quod tecum pusio dormit? pusio qui noctu non litigat, exigit a te

36nulla iacens illic munuscula nec queritur quod et lateri parcas nec quantum iussit anheles. Sed placet Vrsidio lex Iulia, tollere dulcem cogitat heredem, cariturus turture magno mullorumque iubis et captatore macello.

41quid fieri non posse putes, si iungitur ulla Vrsidio? si moechorum notissimus olim stulta maritali iam porrigit ora capistro, quem totiens texit perituri cista Latini? quid quod et antiquis uxor de moribus illi

46quaeritur? o medici, nimiam pertundite venam, delicias hominis! Tarpeium limen adora pronus et auratam Iunoni caede iuvencam, si tibi contigerit capitis matrona pudici. paucae adeo Cereris vittas contingere dignae,

51quarum non timeat pater oscula: necte coronam postibus et densos per limina tende corymbos. unus Hiberinae vir sufficit? ocius illud extorquebis, ut haec oculo contenta sit uno. magna tamen fama est cuiusdam rure paterno

56viventis? vivat Gabiis ut vixit in agro, vivat Fidenis, et agello cedo paterno, quis tamen adfirmat nil actum in montibus aut in speluncis? adeo senuerunt Iuppiter et Mars? Porticibusne tibi monstratur femina voto

61digna tuo? cuneis an habent spectacula totis quod securus ames quodque inde excerpere possis? chironomon Ledam molli saltante Bathyllo Tuccia vesicae non imperat, Apula gannit sicut in amplexu subito et miserabile longum;

66attendit Thymele: Thymele tunc rustica discit. Ast aliae, quotiens aulaea recondita cessant et vacuo clusoque sonant fora sola theatro, atque a plebeis longe Megalesia, tristes personam thyrsumque tenent et subligar Acci.

71Vrbicus exodio risum movet Atellanae gestibus Autonoes; hunc diligit Aelia pauper, solvitur his magno comoedi fibula, sunt quae Chrysogonum cantare vetent, Hispulla tragoedo gaudet: an expectas ut Quintilianus ametur?

76accipis uxorem de qua citharoedus. Echion aut Glaphyrus fiat pater Ambrosiusque choraules. longa per angustos figamus pulpita vicos, ornentur postes et grandi ianua lauro, ut testudineo tibi, Lentule, conopeo

81nobilis Euryalum aut murmillonem exprimat infans. Nupta senatori comitata est Eppia ludum ad Pharon et Nilum famosaque moenia Lagi, prodigia et mores urbis damnante Canopo. inmemor illa domus et coniugis atque sororis

86nil patriae indulsit, plorantesque improba natos, utque magis stupeas, ludos Paridemque reliquit, sed quamquam in magnis opibus plumaque paterna et segmentatis dormisset parvula cunis, contempsit pelagus; famam contempserat olim,

91cuius apud molles minima est iactura cathedras. Tyrrhenos igitur fluctus lateque sonantem pertulit Ionium constanti pectore, quamvis mutandum totiens esset mare. iusta pericli si ratio est et honesta, timent pavidoque gelantur

96pectore nec tremulis possunt insistere plantis: fortem animum praestant rebus quas turpiter audent, si iubeat coniunx, durum est conscendere navem; tunc sentina gravis, tunc summus vertitur aer. quae moechum sequitur, stomacho valet, illa maritum

101convomit, haec inter nautas et prandet et errat per puppem et duros gaudet tractare rudentis. Qua tamen exarsit forma, qua capta iuventa Eppia? quid vidit propter quod ludia dici sustinuit? nam Sergiolus iam radere guttur

106coeperat et secto requiem sperare lacerto; praeterea multa in facie deformia, sicut attritus galea mediisque in naribus ingens gibbus, et acre malum semper stillantis ocelli, sed gladiator erat; facit hoc illos Hyacinthos,

111hoc pueris patriaeque, hoc praetulit illa sorori atque viro: ferrum est quod amant, hic Sergius idem accepta rude coepisset Veiento videri. Quid privata domus, quid fecerit Eppia, curas? respice rivales divorum, Claudius audi

116quae tulerit, dormire virum cum senserat uxor, ausa Palatino tegetem praeferre cubili, sumere nocturnos meretrix Augusta cucullos linquebat comite ancilla non amplius una. sed nigrum flavo crinem abscondente galero

121intravit calidum veteri centone lupanar et cellam vacuam atque suam; tunc nuda papillis prostitit auratis titulum mentita Lyciscae ostenditque tuum, generose Britannice, ventrem, excepit blanda intrantis atque aera poposcit;

127mox lenone suas iam dimittente puellas tristis abit, et quod potuit tamen ultima cellam clausit, adhuc ardens rigidae tentigine volvae, et lassata viris necdum satiata recessit, obscurisque genis turpis fumoque lucernae

132foeda lupanaris tulit ad pulvinar odorem. Hippomanes carmenque loquar coctumque venenum privignoque datum? faciunt graviora coactae imperio sexus minimumque libidine peccant. Optima set quare Censennia teste marito?

137bis quingena dedit: tanti vocat ille pudicam. nec pharetris Veneris macer est aut lampade fervet: inde faces ardent, veniunt a dote sagittae, libertas emitur; coram licet innuat atque rescribat: vidua est, locuples quae nupsit avaro.

142Cur desiderio Bibulae Sertorius ardet? si verum excutias, facies, non uxor amatur. tres rugae subeant et se cutis arida laxet, fiant obscuri dentes oculique minores: collige sarcinulas, dicet libertus, ‘et exi.

147iam gravis es nobis, et saepe emungeris, exi ocius’ et propera, sicco venit altera naso. interea calet et regnat poscitque maritum pastores et ovem Canusinam ulmosque Falernas; quantulum in hoc? pueros omnes, ergastula tota;

152quodque domi non est, sed habet, vicinus, ematur. mense quidem brumae, quo iam mercator Iason clausus et armatis opstat casa candida nautis, grandia tolluntur crystallina, maxima rursus myrrhina, deinde adamans notissimus et Beronices

157in digito factus pretiosior: hunc dedit olim barbarus incestae, dedit hunc Agrippa sorori, observant ubi festa mero pede sabbata reges et vetus indulget senibus clementia porcis. Nullane de tantis gregibus tibi digna videtur?

162sit formosa decens dives fecunda, vetustos porticibus disponat avos, intactior omni crinibus effusis bellum dirimente Sabina, rara avis in terris nigroque simillima cycno: quis feret uxorem cui constant omnia? malo,

167malo Venusinam quam te, Cornelia, mater Gracchorum, si cum magnis virtutibus adfers grande supercilium et numeras in dote triumphos, tolle tuum, precor, Hannibalem victumque Syphacem in castris et cum tota Carthagine migra.

172‘Parce, precor, Paean, et tu, dea, pone sagittas; nil pueri faciunt, ipsam configite matrem,’ Amphion clamat; sed Paean contrahit arcum, extulit ergo greges natorum ipsumque parentem, dum sibi nobilior Latonae gente videtur

177atque eadem scrofa Niobe fecundior alba. quae tanti gravitas, quae forma, ut se tibi semper imputet? huius enim rari summique voluptas nulla boni, quotiens animo corrupta superbo plus aloes quam mellis habet, quis deditus autem

182usque adeo est, ut non illam quam laudibus effert horreat inque diem septenis oderit horis? Quaedam parva quidem, sed non toleranda maritis, nam quid rancidius, quam quod se non putat ulla formosam nisi quae de Tusca Graecula facta est,

187de Sulmonensi mera Cecropis? omnia Graece, cum sit turpe magis nostris nescire Latine; hoc sermone pavent, hoc iram gaudia curas, hoc cuncta effundunt animi secreta: quid ultra? concumbunt Graece, dones tamen ista puellis

192tune etiam, quam sextus et octogensimus annus pulsat, adhuc Graece? non est hic sermo pudicus in vetula: quotiens lascivum intervenit illud ζωὴ καὶ ψυχή, modo sub lodice relictis uteris in turba, quod enim non excitet inguen

197vox blanda et nequam? digitos habet, ut tamen omnes subsidant pinnae, dicas haec mollius Haemo quamquam et Carpophoro, facies tua conputat annos. Si tibi legitimis pactam iunctamque tabellis non es amaturus, ducendi nulla videtur

202causa, nec est quare cenam et mustacea perdas labente officio crudis donanda, nec illud quod prima pro nocte datur, cum lance beata Dacicus et scripto radiat Germanicus auro. si tibi simplicitas uxoria, deditus uni

207est animus, summitte caput cervice parata ferre iugum, nullam invenies quae parcat amanti: ardeat ipsa licet, tormentis gaudet amantis et spoliis; igitur longe minus utilis illi uxor, quisquis erit bonus optandusque maritus.

212nil umquam invita donabis coniuge, vendes hac opstante nihil, nihil, haec si nolet, emetur. haec dabit affectus: ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit. testandi cum sit lenonibus atque lanistis

217libertas et iuris idem contingat harenae, non unus tibi rivalis dictabitur heres. Pone crucem servo. ‘meruit quo crimine servus supplicium? quis testis adest? quis detulit? audi; nulla umquam de morte hominis cunctatio longa est.’

222‘o demens, ita servus homo est? nil fecerit, esto: hoc volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas.’ imperat ergo viro. set mox haec regna relinquit permutatque domos et flammea conterit, inde avolat et spreti repetit vestigia lecti;

227ornatas paulo ante fores, pendentia linquit vela domus et adhuc virides in limine ramos. sic crescit numerus, sic fiunt octo mariti quinque per autumnos, titulo res digna sepulchri. Desperanda tibi salva concordia socru,

232illa docet spoliis nudi gaudere mariti, illa docet missis a corruptore tabellis nil rude nec simplex rescribere, decipit illa custodes aut aere domat; tunc corpore sano advocat Archigenen onerosaque pallia iactat.

237abditus interea latet et secretus adulter, inpatiensque morae silet et praeputia ducit. scilicet expectas ut tradat mater honestos atque alios mores quam quos habet? utile porro filiolam turpi vetulae producere turpem.

242Nulla fere causa est in qua non femina litem moverit. accusat Manilia, si rea non est. conponunt ipsae per se formantque libellos, principium atque locos Celso dictare paratae. Endromidas Tyrias et femineum ceroma

247quis nescit, vel quis non vidit vulnera pali, quem cavat adsiduis rudibus scutoque lacessit atque omnes implet numeros dignissima prorsus Florali matrona tuba, nisi si quid in illo pectore plus agitat veraeque paratur harenae,

252quem praestare potest mulier galeata pudorem, quae fugit a sexu? vires amat: haec tamen ipsa vir nollet fieri, nam quantula nostra voluptas! quale decus, rerum si coniugis auctio fiat, balteus et manicae et cristae crurisque sinistri

257dimidium tegimen! vel, si diversa movebit proelia, tu felix ocreas vendente puella. hae sunt quae tenui sudant in cyclade, quarum delicias et panniculus bombycinus urit. aspice quo fremitu monstratos perferat ictus

262et quanto galeae curvetur pondere, quanta poplitibus sedeat quam denso fascia libro, et ride positis scaphium cum sumitur armis. dicite vos, neptes Lepidi caecive Metelli Gurgitis aut Fabii, quae ludia sumpserit umquam

267hos habitus, quando ad palum gemat uxor Asyli. Semper habet lites alternaque iurgia lectus in quo nupta iacet; minimum dormitur in illo. tum gravis illa viro, tunc orba tigride peior, cum simulat gemitus occulti conscia facti;

272aut odit pueros aut ficta paelice plorat, uberibus semper lacrimis semperque paratis in statione sua atque expectantibus illam, quo iubeat manare modo; tu credis amorem, tu tibi tunc, uruca, places fletumque labellis

277exorbes, quae scripta et quot lecture tabellas, si tibi zelotypae retegantur scrinia moechae! sed iacet in servi complexibus aut equitis. ‘dic, dic aliquem sodes hic, Quintiliane, colorem.’ haeremus. dic ipsa. olim convenerat, inquit,

282‘ut faceres tu quod velles, nec non ego possem indulgere mihi. clames licet et mare caelo confundas, homo sum.’ nihil est audacius illis deprensis: iram atque animos a crimine sumunt. Unde haec monstra tamen vel quo de fonte, requiris?

287praestabat castas humilis fortuna Latinas quondam, nec vitiis contingi parva sinebant tecta labor somnique breves et vellere Tusco vexatae duraeque manus ac proximus urbi Hannibal et stantes Collina turre mariti,

292nunc patimur longae pacis mala, saevior armis luxuria incubuit victumque ulciscitur orbem, nullum crimen abest facinusque libidinis, ex quo paupertas Romana perit, hinc fluxit ad istos et Sybaris colles, hinc et Rhodos et Miletos

297atque coronatum et petulans madidumque Tarentum prima peregrinos obscaena pecunia mores intulit, et turpi fregerunt saecula luxu divitiae molles, quid enim Venus ebria curat? inguinis et capitis quae sint discrimina, nescit

302grandia quae mediis iam noctibus ostrea mordet, cum perfusa mero spumant unguenta Falerno, cum bibitur concha, cum iam vertigine tectum ambulat et geminis exsurgit mensa lucernis. I nunc et dubita, qua sorbeat aera sanna

307Tullia, quid dicat notae collactea Maurae Maura, Pudicitiae veterem cum praeterit aram. noctibus hic ponunt lecticas, micturiunt hic effigiemque deae longis siphonibus implent inque vices equitant ac Luna teste moventur;

312inde domos abeunt: tu calcas luce reversa coniugis urinam magnos visurus amicos. Nota bonae secreta deae, cum tibia lumbos incitat et cornu pariter vinoque feruntur attonitae crinemque rotant ululantque Priapi

317maenades. o quantus tunc illis mentibus ardor concubitus, quae vox saltante libidine, quantus ille meri veteris per crura madentia torrens! lenonum ancillas posita Saufeia corona provocat ac tollit pendentis praemia coxae;

322ipsa Medullinae fluctum crisantis adorat: palma inter dominas, virtus natalibus aequa, nil ibi per ludum simulabitur, omnia fient ad verum, quibus incendi iam frigidus aevo Laomedontiades et Nestoris hirnea possit,

327tunc prurigo morae inpatiens, tum femina simplex, ac pariter toto repetitus clamor ab antro iam fas est, admitte viros. si dormit adulter, illa iubet sumpto iuvenem properare cucullo; si nihil est, servis incurritur; abstuleris spem

332servorum, veniet conductus aquarius; hic si quaeritur et desunt homines, mora nulla per ipsam, quo minus imposito clunem summittat asello. atque utinam ritus veteres et publica saltem his intacta malis agerentur sacra! sed omnes

337noverunt Mauri atque. Indi quae psaltria penem maiorem, quam sunt duo Caesaris Anticatones, illuc, testiculi sibi conscius unde fugit mus, intulerit, ubi velari pictura iubetur quaecumque alterius sexus imitata figuras.

342Et quis tune hominum contemptor numinis? aut quis simpuvium ridere Numae nigrumque catinum et Vaticano fragiles de monte patellas ausus erat? sed nunc ad quas non Clodius aras? ‘’

349iamque eadem summis pariter minimisque libido, nec melior, silicem pedibus quae conterit atrum, quam quae longorum vehitur cervice Syrorum. Ut spectet ludos, conducit Ogulnia vestem, conducit comites sellam cervical amicas

354nutricem et flavam cui det mandata puellam, haec tamen argenti superest quodcumque paterni levibus athletis et vasa novissima donat; multis res angusta domi, sed nulla pudorem paupertatis habet nec se metitur ad illum

359quem dedit haec posuitque modum, tamen utile quid sit prospiciunt aliquando viri, frigusque famemque formica tandem quidam expavere magistra: prodiga non sentit pereuntem femina censum. ac velut exhausta redivivus pullulet arca

364nummus et e pleno tollatur semper acervo, non umquam re putant quanti sibi gaudia constent. In quacumque domo vivit luditque professus obscenum, tremula promittit et omnia dextra, invenies omnis turpes similesque cinaedis.

369Ohis violare cibos sacraeque adsistere mensae permittunt, et vasa iubent frangenda lavari, cum colocyntha bibit vel cum barbata chelidon. purior ergo tuis laribus meliorque lanista, in cuius numero longe migrare iubetur

375Opsellus ab Eupholio; quid quod nec retia turpi iunguntur tunicae, nec cella ponit eadem munimenta umeri pulsatamque arma tridentem qui nudus pugnare solet? pars ultima ludi accipit has animas aliusque in carcere nervos,

380Osed tibi communem calicem facit uxor et illis, cum quibus Albanum Surrentinumque recuset flava ruinosi lupa degustare sepulchri, horum consiliis nubunt subitaeque recedunt, his languentem animum servant et seria vitae,

385Ohis clunem atque latus discunt vibrare magistris, quicquid praeterea scit qui docet, haud tamen illi semper habenda fides: oculos fuligine pascit distinctus croceis et reticulatus adulter, suspectus tibi sit quanto vox mollior et quo

390Osaepius in teneris haerebit dextera lumbis, hic erit in lecto fortissimus: exuit illic personam docili Thais saltata Triphallo. ‘quem rides? aliis hunc mimum! sponsio fiat: purum te contendo virum, contendo: fateris?

395Oan vocat ancillas tortoris pergula?’ Novi consilia et veteres quaecumque monetis amici: pone seram, cohibe. sed quis custodiat ipsos custodes, qui nunc lascivae furta puellae hac mercede silent? crimen commune tacetur:

400Oprospicit hoc prudens et ab illis incipit uxor [...] Sunt quas eunuchi inbelles ac mollia semper oscula delectent et desperatio barbae et quod abortivo non est opus. illa voluptas summa tamen, quod iam calida matura iuventa

370inguina traduntur medicis, iam pectine nigro; ergo expectatos ac iussos crescere primum testiculos, postquam coeperunt esse bilibres, tonsoris damno tantum rapit Heliodorus. mangonum pueros vera ac miserabilis urit

373bdebilitas, follisque pudet cicerisque relicti. conspicuus longe cunctisque notabilis intrat balnea nec dubie custodem vitis et horti provocat a domina factus spado, dormiat ille cum domina, sed tu iam durum, Postume, iamque

378tondendum eunucho Bromium committere noli. Si gaudet cantu, nullius fibula durat vocem vendentis praetoribus, organa semper in manibus, densi radiant testudine tota sardonyches; crispo numerantur pectine chordae,

383quo tener Hedymeles operas dedit: hunc tenet, hoc se solatur, gratoque indulget basia plectro. quaedam de numero Lamiarum ac nominis Appi et farre et vino Ianum Vestamque rogabat, an Capitolinam deberet Pollio quercum

388sperare et fidibus promittere, quid faceret plus aegrotante viro, medicis quid tristibus erga filiolum? stetit ante aram nec turpe putavit pro cithara velare caput dictataque verba pertulit, ut mos est, et aperta palluit agna.

393dic mihi nunc quaeso, die, antiquissime divom, respondes his, Iane pater? magna otia caeli; non est, quod video, non est quod agatur aput vos. haec de comoedis te consulit, illa tragoedum commendare volet, varicosus fiet haruspex.

398Sed cantet potius quam totam pervolet urbem audax et coetus possit quae ferre virorum cumque paludatis ducibus praesente marito ipsa loqui recta facie siccisque mamillis. haec eadem novit quid toto fiat in orbe, quid Seres,

403quid Thraces agant, secreta novercae et pueri, quis amet, quis diripiatur adulter; dicet quis viduam praegnatem fecerit et quo mense, quibus verbis concumbat quaeque, modis quot. instantem regi Armenio Partimque cometen

408prima videt, famam rumoresque illa recentis excipit ad portas, quosdam facit; isse Niphaten in populos magnoque illic cuncta arva teneri diluvio, nutare urbes, subsidere terras quocumque in trivio cuicumque est obvia, narrat.

413Nec tamen id vitium magis intolerabile quam quae vicinos humiles rapere et concidere loris exorata solet, nam si latratibus alti rumpuntur somni, fustes huc ocius, inquit, adferte atque illis dominum iubet ante feriri,

418deinde canem, gravis occursu, taeterrima vultu. balnea nocte subit, conchas et castra moveri nocte iubet, magno gaudet sudare tumultu, cum lassata gravi ceciderunt bracchia massa, callidus et cristae digitos inpressit aliptes

423ac summum dominae femur exclamare coegit, convivae miseri interea somnoque fameque urguentur. tandem illa venit rubicundula, totum oenophorum sitiens, plena quod tenditur urna admotum pedibus, de quo sextarius alter

428ducitur ante cibum rabidam facturus orexim, dum redit et loto terram ferit intestino, marmoribus rivi properant, aurata Falernum pelvis olet; nam sic tamquam alta in dolia longus deciderit serpens, bibit et vomit, ergo maritus

433nauseat atque oculis bilem substringit opertis. Illa tamen gravior, quae cum discumbere coepit, laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, committit vates et comparat, inde Maronem atque alia parte in trutina suspendit Homerum.

438cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis turba tacet, nec causidicus nec praeco loquetur, altera nec mulier; verborum tanta cadit vis, tot pariter pelves ac tintinnabula dicas pulsari, iam nemo tubas, nemo aera fatiget:

443una laboranti poterit succurrere Lunae, inponit finem sapiens et rebus honestis; nam quae docta nimis cupit et facunda videri, crure tenus medio tunicas succingere debet, caedere Silvano porcum, quadrante lavari.

448non habeat matrona, tibi quae iuncta recumbit, dicendi genus aut curvum sermone rotato torqueat enthymema, nec historias sciat omnes, sed quaedam ex libris et non intellegat, odi hanc ego quae repetit volvitque Palaemonis artem

453servata semper lege et ratione loquendi ignotosque mihi tenet antiquaria versus nec curanda viris opicae castigat amicae verba; soloecismum liceat fecisse marito. Nil non permittit mulier sibi, turpe putat nil,

458cum virides gemmas collo circumdedit et cum auribus extentis magnos commisit elenchos; intolerabilis nihil est quam femina dives. interea foeda aspectu ridendaque multo pane tumet facies aut pinguia Poppaeana

463spirat, et hinc miseri viscantur labra mariti: ad moechum lota veniunt cute. quando videri vult formosa domi? moechis foliata parantur, his emitur quidquid graciles huc mittitis Indi. tandem aperit vultum et tectoria prima reponit;

468incipit agnosci, atque illo lacte fovetur propter quod secum comites educit asellas exul Hyperboreum si dimittetur ad axem. sed quae mutatis inducitur atque fovetur tot medicaminibus coctaeque siliginis offas

473accipit et madidae, facies dicetur an ulcus? Est pretium curae penitus cognoscere toto quid faciant agitentque die. si nocte maritus aversus iacuit, periit libraria, ponunt cosmetae tunicas, tarde venisse Liburnus

478dicitur et poenas alieni pendere somni cogitur; hic frangit ferulas, rubet ille flagello, hic scutica; sunt quae tortoribus annua praestent. verberat atque obiter faciem linit, audit amicas, aut latum pictae vestis considerat aurum,

483et caedit, longi relegit transversa diurni et caedit, donec lassis caedentibus exi intonet horrendum iam cognitione peracta. Praefectura domus Sicilia non mitior aula; nam si constituit solitoque decentius optat

488ornari et properat iamque experiatur in hortis aut aput Isiacae potius sacraria lenae, disponit crinem laceratis ipsa capillis nuda umero Psecas infelix nudisque mamillis. altior hic quare cincinnus? taurea punit

493continuo flexi crimen facinusque capilli. quid Psecas admisit? quaenam est hic culpa puellae, si tibi displicuit nasus tuus? altera laevum extendit pectitque comas et volvit in orbem. est in consilio materna admotaque lanis

498emerita quae cessat acu; sententia prima huius erit, post hanc aetate atque arte minores censebunt, tamquam famae discrimen agatur aut animae: tanta est quaerendi cura decoris, tot premit ordinibus, tot adhuc conpagibus altum

503aedificat caput; Andromachen a fronte videbis; post minor est, credas aliam, cedo si breve parvi sortita est lateris spatium breviorque videtur virgine Pygmaea nullis adiuta cothurnis et levis erecta consurgit ad oscula planta.

508nulla viri cura interea nec mentio fiet damnorum. vivit tamquam vicina mariti, hoc solo propior quod amicos coniugis odit et servos, gravis est rationibus. Ecce furentis Bellonae matrisque deum chorus intrat et ingens

513semivir, obscaeno facies reverenda minori, mollia qui rapta secuit genitalia testa iam pridem, cui rauca cohors, cui tympana cedunt, plebeia et Phrygia vestitur bucca tiara. grande sonat metuique iubet Septembris et Austri

518adventum, nisi se centum lustraverit ovis et xerampelinas veteres donaverit ipsi, ut quidquid subiti et magni discriminis instat in tunicas eat et totum semel expiet annum, hibernum fracta glacie descendet in amnem,

523ter matutino Tiberi mergetur et ipsis verticibus timidum caput abluet, inde superbi totum regis agrum nuda ac tremibunda cruentis erepet genibus; si candida iusserit Io, ibit ad Aegypti finem calidaque petitas

528a Meroe portabit aquas ut spargat in aede Isidis, antiquo quae proxima surgit ovili. credit enim ipsius dominae se voce moneri: en animam et mentem cum qua di nocte loquantur! ergo hic praecipuum summumque meretur honorem,

533qui grege linigero circumdatus et grege calvo plangentis populi currit derisor Anubis. ille petit veniam, quotiens non abstinet uxor concubitu sacris observandisque diebus magnaque debetur violato poena cadurco

538et movisse caput visa est argentea serpens; illius lacrimae meditataque murmura praestant ut veniam culpae non abnuat, ansere magno scilicet et tenui popano corruptus, Osiris. Cum dedit ille locum, cophino faenoque relicto

543arcanam Iudaea tremens mendicat in aurem, interpres legum Solymarum et magna sacerdos arboris ac summi fida internuntia caeli. implet et illa manum, set parcius; aere minuto qualiacumque voles Iudaei somnia vendunt.

548Spondet amatorem tenerum vel divitis orbi testamentum ingens calidae pulmone columbae tractato Armenius vel Commagenus haruspex; pectora pullorum rimabitur, exta catelli, interdum et pueri; faciet quod deferat ipse.

553Chaldaeis set maior erit fiducia: quidquid dixerit astrologus, credent a fonte relatum Hammonis, quoniam Delphis oracula cessant et genus humanum damnat caligo futuri, praecipuus tamen est horum, qui saepius exul,

560inde fides artis, sonuit si dextera ferro laevaque, si longe castrorum in carcere mansit, nemo mathematicus genium indemnatus habebit, sed qui paene perit, cui vix in Cyclada mitti contigit et parva tandem caruisse Seripho.

565Consulit ictericae lento de funere matris, ante tamen de te Tanaquil tua, quando sororem efferat et patruos, an sit victurus adulter post ipsam: quid enim maius dare numina possunt? haec tamen ignorat quid sidus triste minetur

570Saturni, quo laeta Venus se proferat astro, quis mensis damnis, quae dentur tempora lucro: illius occursus etiam vitare memento, in cuius manibus ceu pinguia sucina tritas cernis ephemeridas, quae nullum consulit et iam

575consulitur, quae castra viro patriamque petente non ibit pariter numeris revocata Thrasylli. ad primum lapidem vectari cum placet, hora sumitur ex libro; si prurit frictus ocelli angulus, inspecta genesi collyria poscit;

580aegra licet iaceat, capiendo nulla videtur aptior hora cibo nisi quam dederit Petosiris. Si mediocris erit, spatium lustrabit utrimque metarum et sortes ducet frontemque manumque praebebit vati crebrum poppysma roganti,

585divitibus responsa dabit Phryx augur, et Indus conductus, dabit astrorum mundique peritus atque aliquis senior qui publica fulgura condit: plebeium in circo positum est et in aggere fatum; quae nudis longum ostendit cervicibus aurum

590consulit ante falas delphinorumque columnas an saga vendenti nubat caupone relicto. Hae tamen et partus subeunt discrimen et omnis nutricis tolerant fortuna urguente labores; sed iacet aurato vix ulla puerpera lecto,

595tantum artes huius, tantum medicamina possunt, quae steriles facit atque homines in ventre necandos conducit. gaude, infelix, atque ipse bibendum porrige quidquid erit; nam si distendere vellet et vexare uterum pueris salientibus, esses

600Aethiopis fortasse pater, mox decolor heres impleret tabulas numquam tibi mane videndus. Transeo suppositos et gaudia votaque saepe ad spurcos decepta lacus, atque inde petitos pontifices, salios Scaurorum nomina falso

605corpore laturos, stat Fortuna inproba noctu adridens nudis infantibus; hos fovet omni involvitque sinu, domibus tunc porrigit altis secretumque sibi mimum parat; hos amat, his se ingerit utque suos semper producit alumnos.

610Hic magicos adfert cantus, hic Thessala vendit philtra, quibus valeat mentem vexare mariti et solea pulsare natis: quod desipis, inde est, inde animi caligo et magna oblivio rerum quas modo gessisti. tamen hoc tolerabile, si non

615et furere incipias ut avunculus ille Neronis, cui totam tremuli frontem Caesonia pulli infudit. quae non faciet quod principis uxor? ardebant cuncta et fracta conpage ruebant, non aliter quam si fecisset Iuno maritum

620insanum, minus ergo nocens erit Agrippinae boletus, siquidem unius praecordia pressit ille senis tremulumque caput descendere iussit in caelum et longa manantia labra saliva; haec poscit ferrum atque ignes, haec potio torquet,

625haec lacerat mixtos equitum cum sanguine patres. tanti partus equae, tanti una venefica constat. Oderunt natos de paelice: nemo repugnet, nemo vetet, iam iam privignum occidere fas est. vos ego, pupilli, moneo, quibus amplior est res,

630custodite animas et nulli credite mensae: livida materno fervent adipata veneno. mordeat ante aliquis quidquid porrexerit illa quae peperit, timidus praegustet pocula papas. Fingimus haec altum satura sumente cothurnum

635scilicet, et finem egressi legemque priorum grande Sophocleo carmen bacchamur hiatu, montibus ignotum Rutulis caeloque Latino? nos utinam vani. set clamat Pontia ‘feci, confiteor, puerisque meis aconita paravi,

640quae deprensa patent; facinus tamen ipsa peregi.’ tune duos una, saevissima vipera, cena? tune duos? septem, si septem forte fuissent! Credamus tragicis quidquid de Colchide torva dicitur et Procne; nil contra conor. et illae

645grandia monstra suis audebant temporibus, sed non propter nummos; minor admiratio summis debetur monstris, quotiens facit ira nocentes hunc sexum et rabie iecur incendente feruntur praecipites, ut saxa iugis abrupta, quibus mons

650subtrahitur clivoque latus pendente recedit: illam ego non tulerim, quae conputat et scelus ingens sana facit, spectant subeuntem fata mariti Alcestim, et similis si permutatio detur, morte viri cupiant animam servare catellae.

655occurrent multae tibi Belides atque Eriphylae mane, Clytaemestram nullus non vicus habebit, hoc tantum refert, quod Tyndaris illa bipennem insulsam et fatuam dextra laevaque tenebat, at nunc res agitur tenui pulmone rubetae;

660sed tamen et ferro, si praegustarit Atrides Pontica ter victi cautus medicamina regis.

Book 3, Poem 7

1Et spes et ratio studiorum in Caesare tantum; solus enim tristes hac tempestate Camenas respexit, cum iam celebres notique poetae balneolum Gabiis, Romae conducere furnos temptarent, nec foedum alii nec turpe putarent

6praecones fieri, cum desertis Aganippes vallibus esuriens migraret in atria Clio; nam si Pieria quadrans tibi nullus in umbra ostendatur, ames nomen victumque Machaerae et vendas potius commissa quod auctio vendit

11stantibus, oenophorum tripedes armaria cistas, Alcitheon Pacti, Thebas et Terea Fausti. hoc satius quam si dicas sub iudice vidi quod non vidisti, faciant equites Asiani altera quos nudo traducit Gallia talo.

17Nemo tamen studiis indignum ferre laborem cogetur posthac, nectit quicumque canoris eloquium vocale modis laurumque momordit. hoc agite, o iuvenes, circumspicit et stimulat vos materiamque sibi ducis indulgentia quaerit,

22si qua aliunde putas rerum expectanda tuarum praesidia atque ideo croceae membrana tabellae impletur, lignorum aliquid posce ocius et quae componis dona Veneris, Telesine, marito, aut clude et positos tinea pertunde libellos,

27frange miser calamum vigilataque proelia dele, qui facis in parva sublimia carmina cella, ut dignus venias hederis et imagine macra. spes nulla ulterior; didicit iam dives avarus tantum admirari, tantum laudare disertos,

32ut pueri Iunonis avem. sed defluit aetas et pelagi patiens et cassidis atque ligonis. taedia tunc subeunt animos, tunc seque suamque Terpsichoren odit facunda et nuda senectus. Accipe nunc artes ne quid tibi conferat iste

37quem colis et Musarum et Apollinis aede relicta, ipse facit versus, atque uni cedit Homero propter mille annos, et si dulcedine famae succensus recites, maculosas commodat aedes; haec longe ferrata domus servire iubetur,

42in qua sollicitas imitatur ianua portas, scit dare libertos extrema in parte sedentis ordinis et magnas comitum disponere voces: nemo dabit regum quanti subsellia constant et quae conducto pendent anabathra tigillo,

47quaeque reportandis posita est orchestra cathedris. nos tamen hoc agimus tenuique in pulvere sulcos ducimus et litus sterili versamus aratro, nam si discedas, laqueo tenet ambitiosi scribendi cacoethes et aegro in corde senescit.

53Sed vatem egregium, cui non sit publica vena, qui nil expositum soleat deducere nec qui communi feriat carmen triviale moneta, hunc, qualem nequeo monstrare et sentio tantum, anxietate carens animus facit, omnis acerbi

58inpatiens, cupidus silvarum aptusque bibendis fontibus Aonidum. neque enim cantare sub antro Pierio thyrsumque potest contingere maesta paupertas atque aeris inops, quo nocte dieque corpus eget: satur est cum dicit Horatius euhoe!

63quis locus ingenio, nisi cum se carmine solo vexant et dominis Cirrhae Nysaeque feruntur pectora vestra duas non admittentia curas? magnae mentis opus, nec de lodice paranda attonitae, currus et equos faciesque deorum

68aspicere et qualis Rutulum confundat Erinys. nam si Vergilio puer et tolerabile desset hospitium, caderent omnes a crinibus hydri, surda nihil gemeret grave bucina: poscimus ut sit non minor antiquo Rubrenus Lappa cothurno,

73cuius et alveolos et laenam pignerat Atreus? non habet infelix Numitor quod mittat amico: Quintillae quod donet habet, nec defuit illi unde emeret multa pascendum carne leonem iam domitum; constat leviori belua sumptu

78nimirum et capiunt plus intestina poetae. Contentus fama iaceat Lucanus in hortis marmoreis, et Serrano tenuique Saleio gloria quantalibet quid erit, si gloria tantum est? curritur ad vocem iucundam et carmen amicae

83Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem promisitque diem: tanta dulcedine captos adficit ille animos tantaque libidine volgi auditur; sed cum fregit subsellia versu, esurit, intactam Paridi nisi vendit Agauen.

88ille et militiae multis largitur honorem, semenstri digitos vatum circumligat auro: quod non dant proceres, dabit histrio; tu Camerinos et Baream, tu nobilium magna atria curas? praefectos Pelopea facit, Philomela tribunos.

93haut tamen invideas vati quem pulpita pascunt: quis tibi Maecenas, quis nunc erit aut Proculeius aut Fabius? quis Cotta iterum, quis Lentulus alter? tunc par ingenio pretium, tunc utile multis pallere et vinum toto nescire Decembri.

98Vester porro labor fecundior, historiarum scriptores? perit hic plus temporis atque olei plus. nullo quippe modo millensima pagina surgit omnibus et crescit multa damnosa papyro; sic ingens rerum numerus iubet atque operum lex.

103quae tamen inde seges? terrae quis fructus apertae? quis dabit historico quantum daret acta legenti? Sed genus ignavum, quod lecto gaudet et umbra. dic igitur quid causidicis civilia praestent officia et magno comites in fasce libelli.

108ipsi magna sonant, sed tum cum creditor audit praecipue, vel si tetigit latus acrior illo qui venit ad dubium grandi cum codice nomen. tunc inmensa cavi spirant mendacia folles conspuiturque sinus: veram deprendere messem

113si libet, hinc centum patrimonia causidicorum, parte alia solum russati pone Lacertae. consedere duces, surgis tu pallidus Aiax dicturus dubia pro libertate bubulco iudice, rumpe miser tensum iecur, ut tibi lasso

118Agantur virides, scalarum gloria, palmae. quod vocis pretium? siccus petasunculus et vas pelamydum aut veteres, Maurorum epimenia, bulbi, aut vinum Tiberi devectum, quinque lagonae. si quater egisti, si contigit aureus unus,

123inde cadunt partes ex foedere pragmaticorum. Aemilio dabitur quantum licet, et melius nos egimus; huius enim stat currus aeneus, alti quadriiuges in vestibulis, atque ipse feroci bellatore sedens curvatum hastile minatur

128eminus et statua meditatur proelia lusca. sic Pedo conturbat, Matho deficit, exitus hic est Tongilii, magno cum rhinocerote lavari qui solet et vexat lutulenta balnea turba, perque forum iuvenes longo premit assere Maedos

133empturus pueros argentum murrina villas; spondet enim Tyrio stlattaria purpura filo. et tamen est illis hoc utile: purpura vendit causidicum, vendunt amethystina; convenit illi et strepitu et facie maioris vivere census,

138sed finem inpensae non servat prodiga Roma. Fidimus eloquio? Ciceroni nemo ducentos nunc dederit nummos, nisi fulserit anulus ingens. respicit haec primum qui litigat, an tibi servi octo, decem comites, an post te sella, togati

143ante pedes, ideo conducta Paulus agebat sardonyche, atque ideo pluris quam Gallus agebat, quam Basilus. rara in tenui facundia panno. quando licet Basilo flentem producere matrem? quis bene dicentem Basilum ferat? accipiat te

148Gallia vel potius nutricula causidicorum Africa, si placuit mercedem ponere linguae. Declamare doces? o ferrea pectora Vetti, cum perimit saevos classis numerosa tyrannos. nam quaecumque sedens modo legerat, haec eadem stans,

153perferet atque eadem cantabit versibus isdem; occidit miseros crambe repetita magistros, quis color et quod sit causae genus atque ubi summa quaestio, quae veniant diversa e parte sagittae, nosse volunt omnes, mercedem solvere nemo

158mercedem appellas? quid enim scio? culpa docentis scilicet arguitur, quod laevae parte mamillae nil salit Arcadico iuveni, cuius mihi sexta quaque die miserum dirus caput Hannibal inplet, quidquid id est de quo deliberat, an petat urbem

163a Cannis, an post nimbos et fulmina cautus circumagat madidas a tempestate cohortes. quantum vis stipulare et protinus accipe: quid do ut totiens illum pater audiat? haec alii sex vel plures uno conclamant ore sophistae

168et veras agitant lites raptore relicto; fusa venena silent, malus ingratusque maritus et quae iam veteres sanant mortaria caecos. Ergo sibi dabit ipse rudem, si nostra movebunt consilia, et vitae diversum iter ingredietur

173ad pugnam qui rhetorica descendit ab umbra, summula ne pereat qua vilis tessera venit frumenti; quippe haec merces lautissima. tempta Chrysogonus quanti doceat vel Polio quanti lautorum pueros: artem scindes Theodori

178Balnea sescentis et pluris porticus in qua gestetur dominus quotiens pluit—anne serenum expectet spargatve luto iumenta recenti? hic potius, namque hic mundae nitet ungula mulae. parte alia longis Numidarum fulta columnis

183surgat et algentem rapiat cenatio solem, qualiacumque domus, veniet qui fercula docte conponat, veniet qui pulmentaria condit. hos inter sumptus sestertia Quintiliano, ut multum, duo sufficient; res nulla minoris

188constabit patri quam filius. unde igitur tot Quintilianus habet saltus? exempla novorum fatorum transi: felix et pulcer et acer, felix et sapiens et nobilis et generosus adpositam nigrae lunam subtexit alutae;

193felix orator quoque maximus et iaculator, et si perfrixit, cantat bene. distat enim quae sidera te excipiant modo primos incipientem edere vagitus et adhuc a matre rubentem. si Fortuna volet, fies de rhetore consul;

198si volet haec eadem, fiet de consule rhetor. Ventidius quid enim? quid Tullius? anne aliud quam sidus et occulti miranda potentia fati? servis regna dabunt, captivis fata triumphum. felix ille tamen corvo quoque rarior albo.

203paenituit multos vanae sterilisque cathedrae, sicut Thrasimachi probat exitus atque Secundi Carrinatis; et hunc inopem vidistis, Athenae, nil praeter gelidas ausae conferre cicutas. di, maiorum umbris tenuem et sine pondere terram

208spirantisque crocos et in urna perpetuum ver, qui praeceptorem sancti voluere parentis esse loco. metuens virgae iam grandis Achilles cantabat patriis in montibus et cui non tunc eliceret risum citharoedi cauda magistri;

213sed Rufum atque alios caedit sua quemque iuventus, Rufum, quem totiens Ciceronem Allobroga dixit. Quis gremio Celadi doctique Palaemonis adfert quantum grammaticus meruit labor? et tamen ex hoc quodcumque est, minus est autem quam rhetoris aera,

218discipuli custos praemordet acoenonoetus et qui dispensat frangit sibi. cede, Palaemon, et patere inde aliquid decrescere, non aliter quam institor hibernae tegetis niveique cadurci, dummodo non pereat mediae quod noctis ab hora

223sedisti, qua nemo faber, qua nemo sederet qui docet obliquo lanam deducere ferro; dummodo non pereat totidem olfecisse lucernas quot stabant pueri, cum totus decolor esset Flaccus et haereret nigro fuligo Maroni.

228Rara tamen merces quae cognitione tribuni non egeat. sed vos saevas inponite leges, ut praeceptori verborum regula constet, ut legat historias, auctores noverit omnes tamquam ungues digitosque suos, ut forte rogatus

233dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis, quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas; exigite ut mores teneros ceu pollice ducat,

238ut si quis cera voltum facit; exigite ut sit et pater ipsius coetus, ne turpia ludant, ne faciant vicibus; non est leve tot puerorum observare manus oculosque in fine trementis, ‘haec,’ inquit, ‘cura, sed cum se verterit annus,

243accipe, victori populus quod postulat, aurum.’

Book 3, Poem 8

1Stemmata quid faciunt? quid prodest, Pontice, longo sanguine censeri, pictos ostendere vultus maiorum et stantis in curribus Aemilianos et Curios iam dimidios umerosque minorem Corvinum et Galbam auriculis nasoque carentem?

6quis fructus generis tabula iactare capaci Corvinum, posthac multa contingere virga fumosos equitum cum dictatore magistros, si coram Lepidis male vivitur? effigies quo tot bellatorum, si luditur alea pernox

11ante Numantinos, si dormire incipis ortu Luciferi, quo signa duces et castra movebant? cur Allobrogicis et magna gaudeat ara natus in Herculeo Fabius lare, si cupidus, si vanus et Euganea quantumvis mollior agna,

16si tenerum attritus Catinensi pumice lumbum squalentis traducit avos, emptorque veneni frangenda miseram funestat imagine gentem? tota licet veteres exornent undique cerae atria, nobilitas sola est atque unica virtus.

21Paulus vel Cossus vel Drusus moribus esto, hos ante effigies maiorum pone tuorum, praecedant ipsas illi te consule virgas. prima mihi debes animi bona. sanctus haberi iustitiaeque tenax factis dictisque mereris?

26agnosco procerem: salve Gaetulice, seu tu Silanus, quocumque alio de sanguine rarus civis et egregius patriae contingis ovanti, exclamare libet, populus quod clamat Osiri invento. quis enim generosum dixerit hunc qui

31indignus genere et praeclaro nomine tantum insignis? nanum cuiusdam Atlanta vocamus, Aethiopem Cycnum, pravam extortamque puellam Europen; canibus pigris scabieque vetusta levibus et siccae lambentibus ora lucernae

36nomen erit pardus tigris leo, si quid adhuc est quod fremat in terris violentius; ergo cavebis et metues ne tu sic Creticus aut Camerinus. His ego quem monui? tecum est mihi sermo, Rubelli Blande, tumes alto Drusorum stemmate, tamquam

41feceris ipse aliquid propter quod nobilis esses, ut te conciperet quae sanguine fulget Iuli, non quae ventoso conducta sub aggere texit, vos humiles, inquis, ‘volgi pars ultima nostri, quorum nemo queat patriam monstrare parentis;

46ast ego Cecropides.’ vivas et originis huius gaudia longa feras, tamen ima plebe Quiritem facundum invenies: solet hic defendere causas nobilis indocti; veniet de plebe togata qui iuris nodos et legum aenigmata solvat;

51hinc petit Euphraten iuvenis domitique Batavi custodes aquilas, armis industrius. at tu nil nisi Cecropides, truncoque simillimus Hermae: nullo quippe alio vineis discrimine quam quod illi marmoreum caput est, tua vivit imago.

56Dic mihi, Teucrorum proles: animalia muta quis generosa putet nisi fortia? nempe volucrem sic laudamus equum, facili cui plurima palma fervet et exultat rauco victoria circo; nobilis hic, quocumque venit de gramine, cuius

61clara fuga ante alios et primus in aequore pulvis, sed venale pecus Coryphaei posteritas et Hirpini, si rara iugo victoria sedit; nil ibi maiorum respectus, gratia nulla umbrarum; dominos pretiis mutare iubentur

66exiguis, trito ducunt epiraedia collo segnipedes dignique molam versare nepotes, ergo ut miremur te, non tua, privum aliquid da, quod possim titulis incidere praeter honores quos illis damus ac dedimus, quibus omnia debes.

71Haec satis ad iuvenem quem nobis fama superbum tradit et inflatum plenumque Nerone propinquo; rarus enim ferme sensus communis in illa fortuna, sed te censeri laude tuorum, Pontice, noluerim sic ut nihil ipse futurae

76laudis agas. miserum est aliorum incumbere famae, ne conlapsa ruant subductis tecta columnis, stratus humi palmes viduas desiderat ulmos. esto bonus miles, tutor bonus, arbiter idem integer; ambiguae si quando citabere testis

81incertaeque rei, Phalaris licet imperet ut sis falsus et admoto dictet periuria tauro, summum crede nefas animam praeferre pudori, et propter vitam vivendi perdere causas, dignus morte perit, cenet licet ostrea centum

86Gaurana et Cosmi toto mergatur aeno. Expectata diu tandem provincia cum te rectorem accipiet, pone irae frena modumque, pone et avaritiae, miserere inopum sociorum: ossa vides rerum vacuis exucta medullis;

91respice quid moneant leges, quid curia mandet, praemia quanta bonos maneant, quam fulmine iusto et Capito et Numitor ruerint damnante senatu, piratae Cilicum, sed quid damnatio confert? praeconem, Chaerippe, tuis circumspice pannis,

96cum Pansa eripiat quidquid tibi Natta reliquit iamque tace; furor est post omnia perdere naulum. Non idem gemitus olim neque vulnus erat par damnorum sociis florentibus et modo victis, plena domus tunc omnis, et ingens stabat acervus

101nummorum, Spartana chlamys, conchylia Coa, et cum Parrhasii tabulis signisque Myronis Phidiacum vivebat ebur, nec non Polycliti multus ubique labor, rarae sine Mentore mensae, inde Dolabella Antonius, inde

106sacrilegus Verres referebant navibus altis occulta spolia et plures de pace triumphos, nunc sociis iuga pauca boum, grex parvus equarum, et pater armenti capto eripietur agello, ipsi deinde Lares, si quod spectabile signum,

111si quis in aedicula deus unicus; haec etenim sunt pro summis, iam sunt haec maxima, despicias tu forsitan inbellis Rhodios unctamque Corinthon; despicias merito: quid resinata iuventus cruraque totius facient tibi levia gentis?

116horrida vitanda est Hispania, Gallicus axis Illyricumque latus; parce et messoribus illis qui saturant urbem circo scaenaeque vacantem; quanta autem inde feres tam dirae praemia culpae, cum tenuis nuper Marius discinxerit Afros?

121curandum in primis ne magna iniuria fiat fortibus et miseris, tollas licet omne quod usquam est auri atque argenti: scutum gladiumque relinques, Quod modo proposui, non est sententia: verum est, credite me vobis folium recitare Sibyllae,

127si tibi sancta cohors comitum, si nemo tribunal vendit acersecomes, si nullum in coniuge crimen nec per conventus et cuncta per oppida curvis unguibus ire parat nummos raptura Celaeno, tum licet a Pico numeres genus, altaque si te

132nomina delectant, omnem Titanida pugnam inter maiores ipsumque Promethea ponas,. de quocumque voles proavum tibi sumito libro. quod si praecipitem rapit ambitio atque libido, si frangis virgas sociorum in sanguine, si te

137delectant hebetes lasso lictore secures, incipit ipsorum contra te stare parentum nobilitas claramque facem praeferre pudendis. omne animi vitium tanto conspectus in se crimen habet, quanto maior qui peccat habetur,

142quo mihi te solitum falsas signare tabellas in templis quae fecit avus statuamque parentis ante triumphalem? quo, si nocturnus adulter tempora Santonico velas adoperta cucullo? Praeter maiorum cineres atque ossa volucri

147carpento rapitur pinguis Lateranus, et ipse. ipse rotam adstringit sufflamine mulio consul. nocte quidem, sed Luna videt, sed sidera testes intendunt oculos, finitum tempus honoris cum fuerit, clara Lateranus luce flagellum

152sumet et occursum numquam trepidabit amici iam senis ac virga prior annuet, atque maniplos solvet et infundet iumentis hordea lassis. interea, dum lanatas robumque iuvencum more Numae caedit, Iovis ante altaria iurat

157solam Eponam et facies olida ad praesepia pictas. sed cum pervigiles placet instaurare popinas, obvius adsiduo Syrophoenix unctus amomo currit, Idymaeae Syrophoenix incola portae, hospitis adfectu dominum regemque salutat,

162et cum venali Cyane succincta lagona. Defensor culpae dicet mihi ‘fecimus et nos haec iuvenes.’ esto, desisti nempe nec ultra fovisti errorem, breve sit quod turpiter audes; quaedam cum prima resecentur crimina barba,

167indulge veniam pueris: Lateranus ad illos thermarum calices inscriptaque lintea vadit maturus bello Armeniae Syriaeque tuendis amnibus et Rheno atque Histro; praestare Neronem securum valet haec aetas, mitte Ostia, Caesar,

172mitte, sed in magna legatum quaere popina; invenies aliquo cum percussore iacentem, permixtum nautis et furibus ac fugitivis, inter carnifices et fabros sandapilarum et resupinati cessantia tympana galli,

177aequa ibi libertas, communia pocula, lectus non alius cuiquam, nec mensa remotior ulli. quid facias talem sortitus, Pontice, servum? nempe in Lucanos aut Tusca ergastula mittas. at vos, Troiugenae, vobis ignoscitis, et quae

182turpia cerdoni, Volesos Brutumque decebunt. Quid si numquam adeo foedis adeoque pudendis utimur exemplis, ut non peiora supersint? consumptis opibus vocem, Damasippe, locasti sipario, clamosum ageres ut Phasma Catulli.

187Laureolum velox etiam bene Lentulus egit, iudice me dignus vera cruce, nec tamen ipsi ignoscas populo; populi frons durior huius qui sedet et spectat triscurria patriciorum planipedes audit Fabios, ridere potest qui

192Mamercorum alapas. quanti sua funera vendant quid refert? vendunt nullo cogente Nerone, nec dubitant celsi praetoris vendere ludis, finge tamen gladios inde atque hinc pulpita poni, quid satius? mortem sic quisquam exhorruit, ut sit

197zelotypus Thymeles, stupidi collega Corinthi? res haut mira tamen citharoedo principe mimus nobilis, haec ultra quid erit nisi ludus? et illic dedecus urbis habes, nec murmillonis in armis nec clipeo Gracchum pugnantem aut falce supina;

202damnat enim tales habitus, sed damnat et, odit; nec galea faciem abscondit; movet ecce tridentem. postquam vibrata pendentia retia dextra nequiquam effudit, nudum ad spectacula voltum erigit et tota fugit agnoscendus harena.

207credamus tunicae, de faucibus aurea cum se porrigat.et longo iactetur spira galero. ergo ignominiam graviorem pertulit omni vulnere cum Graccho iussus pugnare secutor. Libera si dentur populo suffragia, quis tam

212perditus ut dubitet Senecam praeferre Neroni? cuius supplicio non debuit una parari simia nec serpens unus nec culleus unus. par Agamemnonidae crimen, sed causa facit rem dissimilem: quippe ille deis auctoribus ultor

217patris erat caesi media inter pocula, sed nec Electrae iugulo se polluit aut Spartam sanguine coniugii, nullis aconita propinquis miscuit, in scaena numquam cantavit Orestes, Troica non scripsit, quid enim Verginius armis

222debuit ulcisci magis aut cum Vindice Galba, quod Nero tam saeva crudaque tyrannide fecit? haec opera atque hae sunt generosi principis artes, gaudentis foedo peregrina ad pulpita cantu prostitui Graiaeque apium meruisse coronae,

227maiorum effigies habeant insignia vocis, ante pedes Domiti longum tu pone Thyestae syrma vel Antigones vel personam Melanippes, et de marmoreo citharam suspende colosso. Quid, Catilina, tuis natalibus atque Cethegi

232inveniet quisquam sublimius? arma tamen vos nocturna et flammas domibus templisque paratis, ut bracatorum pueri Senonumque minores, ausi quod liceat tunica punire molesta. sed vigilat consul vexillaque vestra coercet;

237hic novus Arpinas, ignobilis et modo Romae municipalis eques, galeatum ponit ubique praesidium attonitis et in omni monte laborat, tantum igitur muros intra toga contulit illi Leucade, quantum

242Thessaliae campis Octavius abstulit udo caedibus adsiduis gladio; sed Roma parentem, Roma patrem patriae Ciceronem libera dixit. Arpinas alius Volscorum in monte solebat poscere mercedes alieno lassus aratro,

247nodosam post haec frangebat vertice vitem, si lentus pigra muniret castra dolabra; hic tamen et Cimbros et summa pericula rerum excipit et solus trepidantem protegit urbem. atque ideo, postquam ad Cimbros stragemque volabant

252qui numquam attigerant maiora cadavera corvi, nobilis ornatur lauro collega secunda. Plebeiae Deciorum animae, plebeia fuerunt nomina; pro totis legionibus hi tamen et pro omnibus auxiliis atque omni pube Latina

257sufficiunt dis infernis Terraeque parenti; Ancilla natus trabeam et diadema Quirini et fasces meruit, regum ultimus ille bonorum. prodita laxabant portarum claustra tyrannis exulibus iuvenes ipsius consulis et quos

263magnum aliquid dubia pro libertate deceret, quod miraretur cum Coclite Mucius et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit: occulta ad patres produxit crimina servus matronis lugendus, at illos verbera iustis

268adficiunt poenis et legum prima securis. Malo pater tibi sit Thersites, dummodo tu sis Aeacidae similis Vulcaniaque arma capessas, quam te Thersitae similem producat Achilles, et tamen, ut longe repetas longeque revolvas

273nomen, ab infami gentem deducis asylo: maiorum primus, quisquis fuit ille, tuorum aut pastor fuit aut illud quod dicere nolo.

Book 3, Poem 9

1Scire velim, quare totiens mihi, Naevole, tristis occurras, fronte obducta ceu Marsya victus, quid tibi cum vultu, qualem deprensus habebat Ravola, dum Rhodopes uda terit inguina barba? nos colaphum incutimus lambenti crustula servo.

6non erit hac facie miserabilior Crepereius Pollio, qui triplicem usuram praestare paratus circumit et fatuos non invenit, unde repente tot rugae? certe modico contentus agebas vernam equitem, conviva ioco mordente facetiis

11et salibus vehemens intra pomeria natis. omnia nunc contra: vultus gravis, horrida siccae silva comae, nullus tota nitor in cute, qualem Bruttia praestabat calidi tibi fascia visci, sed fruticante pilo neglecta et squalida crura.

16quid macies aegri veteris, quem tempore longo torret quarta dies olimque domestica febris? deprendas animi tormenta latentis in aegro corpore, deprendas et gaudia; sumit utrumque inde habitum facies, igitur flexisse videris

21propositum et vitae contrarius ire priori. nuper enim, ut repeto, fanum Isidis et Ganymedem Pacis et advectae secreta Palatia matris et Cererem (nam quo non prostat femina templo?) notior Aufidio moechus celebrare solebas,

26quodque taces, ipsos etiam inclinare maritos. ‘Utile et hoc multis vitae genus, at mihi nullum inde operae pretium, pingues aliquando lacernas, munimenta togae, duri crassique coloris et male percussas textoris pectine Galli

31accipimus, tenue argentum venaeque secundae, fata regunt homines, fatum est et partibus illis quas sinus abscondit, nam si tibi sidera cessant, nil faciet longi mensura incognita nervi, quamvis te nudum spumanti Virro labello

36viderit et blandae adsidue densaeque tabellae sollicitent, αὐτὸς γὰρ ἐφέλκεται ἄνδρα κίναιδος. quod tamen ulterius monstrum quam mollis avarus? haec tribui, deinde illa dedi, mox plura tulisti ; computat, et cevet. ponatur calculus, adsint

41cum tabula pueri; numera sestertia quinque omnibus in rebus: numerentur deinde labores, an facile et pronum est agere intra viscera penem legitimum atque illic hesternae occurrere cenae? servus erit minus ille miser qui foderit agrum,

46quam dominum; sed tu sane tenerum et puerum te et pulchrum et dignum cyatho caeloque putabas, vos humili adseculae, vos indulgebitis umquam cultori, iam nec morbo donare parati? en cui tu viridem umbellam, cui sucina mittas

51grandia, natalis quotiens redit aut madidum ver incipit et strata positus longaque cathedra munera femineis tractat secreta kalendis. Dic, passer, cui tot montis, tot praedia servas Apula, tot milvos intra tua pascua lassos?

56te Trifolinus ager fecundis vitibus implet suspectumque iugum Cumis et Gaurus inanis— nam quis plura linit victuro dolia musto?— quantum erat exhausti lumbos donare clientis iugeribus paucis? meliusne hic rusticus infans

61cum matre et casulis et conlusore catello cymbala pulsantis legatum fiet amici? improbus es cum poscis, ait. sed pensio clamat posce ; sed appellat puer unicus ut Polyphemi lata acies per quam sollers evasit Vlixes;

66alter emendus erit, namque hic non sufficit, ambo pascendi. quid agam bruma spirante? quid, oro, quid dicam scapulis puerorum aquilone Decembri et pedibus? durate atque expectate cicadas ? Verum ut dissimili es, ut mittas cetera, quanto

71metiris pretio, quod ni tibi deditus essem devotusque cliens, uxor tua virgo maneret? scis certe quibus ista modis, quam saepe rogaris, et quae pollicitus, fugientem saepe puellam amplexu rapui; tabulas quoque ruperat et iam

76signabat: tota vix hoc ego nocte redemi te plorante foris; testis mihi lectulus et tu, ad quem pervenit lecti sonus et dominae vox. instabile ac dirimi coeptum et iam paene solutum coniugium in multis domibus servavit adulter.

81quo te circumagas? quae prima aut ultima ponas? nullum ergo meritum est, ingrate ac perfide, nullum, quod tibi filiolus vel filia nascitur ex me? tollis enim et libris actorum spargere gaudes argumenta viri. foribus suspende coronas:

86iam pater es, dedimus quod famae opponere possis, iura parentis habes, propter me scribens heres, legatum omne capis nec non et dulce caducum. commoda praeterea iungentur multa caducis, si numerum, si tres implevero.’ Iusta doloris,

91Naevole, causa tui; contra tamen ille quid adfert? ‘neglegit atque alium bipedem sibi quaerit asellum, haec soli commissa tibi celare memento et tacitus nostras intra te fige querellas. nam res mortifera est inimicus pumice levis;

96qui modo secretum commiserat, ardet et odit, tamquam prodiderim quidquid scio. sumere ferrum, fuste aperire caput, candelam adponere valvis non dubitat, nec contemnas aut despicias quod his opibus numquam cara est annona veneni.

101ergo occulta teges ut curia Martis Athenis.’ O Corydon, Corydon, secretum divitis ullum esse putas? servi ut taceant, iumenta loquentur et canis et postes et marmora, claude fenestras, vela tegant rimas, iunge ostia, tollite lumen,

106e medio fac eant omnes, prope nemo recumbat: quod tamen ad cantum galli facit ille secundi, proximus ante diem caupo sciet, audiet et quae finxerunt pariter libarius archimagiri carptores. quod enim dubitant componere crimen

111in dominos, quotiens rumoribus ulciscuntur baltea? nec derit qui te per compita quaerat nolentem et miseram vinosus inebriet aurem, illos ergo roges quidquid paulo ante petebas a nobis, taceant illi. sed prodere malunt

116arcanum, quam subrepti potare Falerni pro populo faciens quantum Saufeia bibebat, vivendum recte cum propter plurima tum est his praecipue causis, ut linguas mancipiorum contemnas, nam lingua mali pars pessima servi;

122deterior tamen hic qui liber non erit illis, quorum animas et farre suo custodit et aere. ‘Utile consilium modo, sed commune, dedisti, nunc mihi quid suades post damnum temporis et spes deceptas? festinat enim decurrere velox

127flosculus angustae miseraeque brevissima vitae portio; dum bibimus, dum serta unguenta puellas poscimus, obrepit non intellecta senectus.’ Ne trepida, numquam pathicus tibi derit amicus stantibus et salvis his collibus: undique ad illos

132convenient et carpentis et navibus omnes qui digito scalpunt uno caput, altera maior spes superest; tu tantum erucis inprime dentem. ‘Haec exempla para felicibus, at mea Clotho et Lachesis gaudent, si pascitur inguine venter,

137o parvi nostrique Lares, quos ture minuto aut farre et tenui soleo exorare corona, quando ego figam aliquid, quo sit mihi tuta senectus a tegete et baculo? viginti milia faenus pigneribus positis, argenti vascula puri,

142sed quae Fabricius censor notet, et duo fortes de grege Moesorum. qui me cervice locata securum iubeant clamoso insistere circo; sit mihi praeterea curvus caelator, et alter qui multas facies pingit cito; sufficiunt haec,

147quando ego pauper ero; votum miserabile, nec spes his saltem; nam cum pro me Fortuna vocatur, adfixit ceras illa de nave petitas, quae Siculos cantus effugit remige surdo.’

Book 4, Poem 10

1omnibus in terris, quae sunt a Gadibus usque Auroram et Gangen, pauci dinoscere possunt vera bona atque illis multum diversa, remota erroris nebula, quid enim ratione timemus aut cupimus? quid tam dextro pede, concipis, ut te

6conatus non paeniteat votique peracti? evertere domos totas optantibus ipsis di faciles, nocitura toga, nocitura petuntur militia; torrens dicendi copia multis et sua mortifera est facundia, viribus ille

11confisus periit admirandisque lacertis, sed plures nimia congesta pecunia cura strangulat et cuncta exuperans patrimonia census quanto delphinis ballaena Britannica maior, temporibus diris igitur iussuque Neronis

16Longinum et magnos Senecae praedivitis hortos clausit et egregias Lateranorum obsidet aedes tota cohors: rarus venit in cenacula miles. pauca licet portes argenti vascula puri nocte iter ingressus, gladium centumque timebis

21et motae ad lunam trepidans harundinis umbram cantabit vacuus coram latrone viator. Prima fere vota et cunctis notissima templis divitiae, crescant ut opes, ut maxima toto nostra sit arca foro. sed nulla aconita bibuntur

26fictilibus: tunc illa time, cum pocula sumes geminata et lato Setinum ardebit in auro. iamne igitur laudas quod de sapientibus alter ridebat, quotiens de limine moverat unum protuleratque pedem, flebat contrarius auctor?

31sed facilis cuivis rigidi censura cachinni: mirandum est unde ille oculis suffecerit umor. perpetuo risu pulmonem agitare solebat Democritus, quamquam non essent urbibus illis praetextae trabeae fasces lectica tribunal;

36quid si vidisset praetorem curribus altis extantem et medii sublimem pulvere circi in tunica Iovis et pictae Sarrana ferentem ex umeris aulaea togae magnaeque coronae tantum orbem, quanto cervix non sufficit ulla?

41quippe tenet sudans hanc publicus et, sibi consul ne placeat, curru servus portatur eodem, da nunc et volucrem, sceptro quae surgit eburno, illinc cornicines, hinc praecedentia longi agminis officia et niveos ad frena Quirites,

46defossa in loculos quos sportula fecit amicos, tunc quoque materiam risus invenit ad omnis occursus hominum, cuius prudentia monstrat summos posse viros et magna exempla daturos vervecum in patria crassoque sub aere nasci.

51ridebat curas nec non et gaudia vulgi, interdum et lacrimas, cum Fortunae ipse minaci mandaret laqueum mediumque ostenderet unguem. Ergo supervacua aut quae perniciosa petuntur propter quae fas est genua incerare deorum!

56quosdam praecipiat subiecta potentia magnae invidiae, mergit longa atque insignis honorum pagina, descendunt statuae restemque sequuntur, ipsas deinde rotas bigarum inpacta securis caedit et inmeritis franguntur crura caballis;

61iam strident ignes, iam follibus atque caminis ardet adoratum populo caput et crepat ingens Seianus, deinde ex facie toto orbe secunda fiunt urceoli pelves sartago matellae. pone domi laurus, duc in Capitolia magnum

66cretatumque bovem! Seianus ducitur unco spectandus, gaudent omnes: ‘quae labra, quis illi vultus erat! numquam, si quid mihi credis, amavi hunc hominem, sed quo cecidit sub crimine? quisnam delator? quibus indicibus, quo teste probavit?’

71‘ nil horum; verbosa et grandis epistula venit a Capreis.’ bene habet, nil plus interrogo. Sed quid turba Remi? sequitur fortunam ut semper et odit damnatos, idem populus, si Nortia Tusco favisset, si oppressa foret secura senectus

76principis, hac ipsa Seianum diceret hora Augustum, iam pridem, ex quo suffragia nulli vendimus, effudit curas; nam qui dabat olim imperium fasces legiones omnia, nunc se continet atque duas tantum res anxius optat,

81panem et circenses. Perituros audio multos. nil dubium, magna est fornacula. ‘pallidulus mi Bruttidius meus ad Martis fuit obvius aram; quam timeo, victus ne poenas exigat Aiax, ut male defensus.’ ‘curramus praecipites et

86dum iacet in ripa, calcemus Caesaris hostem.’ ‘sed videant servi, ne quis neget et pavidum in ius cervice obstricta dominum trahat.’ Hi sermones tunc de Seiano, secreta haec murmura vulgi, visne salutari sicut Seianus, habere

91tantundem, atque illi summas donare curules, illum exercitibus praeponere, tutor haberi principis angusta Caprearum in rupe sedentis cum grege Chaldaeo? vis certe pila cohortes egregios equites et castra domestica; quidni

96haec cupias? et qui nolunt occidere quemquam, posse volunt, sed quae praeclara et prospera tanti, ut rebus laetis par sit mensura malorum? huius qui trahitur praetextam sumere mavis, an Fidenarum Gabiorumque esse potestas

101et de mensura ius dicere, vasa minora frangere pannosus vacuis aedilis Vlubris? ergo quid optandum foret ignorasse fateris Seianum; nam qui nimios optabat honores et nimias poscebat opes, numerosa parabat

106excelsae turris tabulata, unde altior esset casus et inpulsae praeceps inmane ruinae. quid Crassos, quid Pompeios evertit et illum, ad sua qui domitos deduxit flagra Quirites? summus nempe locus nulla non arte petitus,

111magnaque numinibus vota exaudita malignis. ad generum Cereris sine caede ac vulnere pauci descendunt reges et sicca morte tyranni. Eloquium ac famam Demosthenis aut Ciceronis incipit optare et totis quinquatribus optat

116quisquis adhuc uno parcam colit asse Minervam, quem sequitur custos augustae vernula capsae. eloquio sed uterque perit orator, utrumque largus et exundans leto dedit ingenii fons. ingenio manus est et cervix caesa, nec umquam

121sanguine causidici maduerunt rostra pusilli. o fortunatam natam me consule Romam: Antoni gladios potuit contemnere, si sic omnia dixisset, videnda poemata malo quam te, conspicuae divina Philippica famae,

126volvens a prima quae proxima, saevus et illum exitus eripuit, quem mirabantur Athenae torrentem et pleni moderantem frena theatri. dis ille adversis genitus fatoque sinistro, quem pater ardentis massae fuligine lippus

131a carbone et forcipibus gladiosque paranti incude et luteo Vulcano ad rhetora misit. Bellorum exuviae, truncis adfixa tropaeis lorica et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis

136aplustre et summo tristis captivus in arcu humanis maiora bonis creduntur. ad hoc se Romanus Graiusque et barbarus induperator erexit, causas discriminis atque laboris inde habuit; tanto maior famae sitis est quam

141virtutis, quis enim virtutem amplectitur ipsam, praemia si tollas? patriam tamen obruit olim gloria paucorum et laudis titulique cupido haesuri saxis cinerum custodibus, ad quae discutienda valent sterilis mala robora fici,

146quandoquidem data sunt ipsis quoque fata sepulcris. Expende Hannibalem; quot libras in duce summo invenies? hic est, quem non capit Africa Mauro percussa oceano Niloque admota tepenti, rursus ad Aethiopum populos aliosque elephantos!

151additur imperiis Hispania, Pyrenaeum transilit; opposuit natura Alpemque nivemque: diducit scopulos et montem rumpit aceto, iam tenet Italiam, tamen ultra pergere tendit: acti, inquit, ‘nihil est, nisi Poeno milite portas

156frangimus et media vexillum pono Subura.’ o qualis facies et quali digna tabella, cum Gaetula ducem portaret belua luscum! exitus ergo quis est? o gloria, vincitur idem nempe et in exilium praeceps fugit atque ibi magnus

161mirandusque cliens sedet ad praetoria regis, donec Bithyno libeat vigilare tyranno, finem animae, quae res humanas miscuit olim, non gladii, non saxa dabunt nec tela, sed ille Cannarum vindex et tanti sanguinis ultor

166anulus, i demens et saevas curre per Alpes, ut pueris placeas et declamatio fias! Unus Pellaeo iuveni non sufficit orbis; aestuat infelix angusto limite mundi ut Gyarae clausus scopulis parvaque Seripho;

171cum tamen a figulis munitam intraverit urbem, sarcophago contentus erit. mors sola fatetur quantula sint hominum corpuscula. creditur olim velificatus Athos et quidquid Graecia mendax audet in historia, constratum classibus isdem

176suppositumque rotis solidum mare, credimus altos defecisse amnes epotaque flumina Medo prandente et madidis cantat quae Sostratus alis; ille tamen qualis rediit Salamine relicta, in Corum atque Eurum solitus saevire flagellis

181barbarus Aeolio numquam hoc in carcere passos, ipsum conpedibus qui vinxerat Ennosigaeum: mitius id sane, quod non et stigmate dignum credidit; huic quisquam vellet servire deorum? sed qualis rediit? nempe una nave, cruentis

186fluctibus ac tarda per densa cadavera prora, has totiens optata exegit gloria poenas. Da spatium vitae, multos da, Iuppiter, annos : hoc recto vultu, solum hoc, et pallidus optas, sed quam continuis et quantis longa senectus

191plena malis! deformem et taetrum ante omnia vultum dissimilemque sui, deformem pro cute pellem pendentisque genas et talis aspice rugas quales, umbriferos ubi pandit Thabraca saltus, in vetula scalpit iam mater simia bucca.

196plurima sunt iuvenum discrimina; pulchrior ille hoc atque ille alio, multum hic robustior illo: una senum facies, cum voce trementia membra et iam leve caput madidique infantia nasi, frangendus misero gingiva panis inermi;

201usque adeo gravis uxori natisque sibique, ut captatori moveat fastidia Cosso, non eadem vini atque cibi torpente palato gaudia, nam coitus iam longa oblivio, vel si coneris, iacet exiguus cum ramice nervus

206et quamvis tota palpetur nocte, iacebit. anne aliquid sperare potest haec inguinis aegri canities? quid quod merito suspecta libido est quae venerem adfectat sine viribus? Aspice partis nunc damnum alterius, nam quae cantante voluptas,

211sit licet eximius, citharoedo sive Seleuco et quibus aurata mos est fulgere lacerna? quid refert, magni sedeat qua parte theatri qui vix cornicines exaudiet atque tubarum concentus? clamore opus est, ut sentiat auris

216quem dicat venisse puer, quot nuntiet horas. Praeterea minimus gelido iam in corpore sanguis febre calet sola, circumsilit agmine facto morborum omne genus, quorum si nomina quaeras, promptius expediam quot amaverit Oppia moechos,

221quot Themison aegros autumno occident uno, quot Basilus socios, quot circumscripserit Hirrus pupillos; quot longa viros exorbeat uno Maura die, quot discipulos inclinet Hamillus; percurram citius quot villas possideat nunc

226quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat. ille umero, hic lumbis, hic coxa debilis; ambos perdidit ille oculos et luscis invidet; huius pallida labra cibum accipiunt digitis alienis, ipse ad conspectum cenae diducere rictum

231suetus hiat tantum ceu pullus hirundinis, ad quem ore volat pleno mater ieiuna, sed omni membrorum damno maior dementia, quae nec nomina servorum nec vultum agnoscit amici cum quo praeterita cenavit nocte, nec illos

236quos genuit, quos eduxit, nam codice saevo heredes vetat esse suos, bona tota feruntur ad Phialen; tantum artificis valet halitus oris quod steterat multis in carcere fornicis annis. Ut vigeant sensus animi, ducenda tamen sunt

241funera natorum, rogus aspiciendus amatae coniugis et fratris plenaeque sororibus urnae. haec data poena diu viventibus, ut renovata semper clade domus multis in luctibus inque perpetuo maerore et nigra veste senescant.

246rex Pylius, magno si quicquam credis Homero, exemplum vitae fuit a cornice secundae, felix nimirum, qui tot per saecula mortem distulit atque suos iam dextra conputat annos, quique novum totiens mustum bibit. oro, parumper

251attendas quantum de legibus ipse queratur fatorum et nimio de stamine, cum videt acris Antilochi barbam ardentem, cum quaerit ab omni quisquis adest socius, cur haec in tempora duret quod facinus dignum tam longo admiserit aevo.

256haec eadem Peleus, raptum cum luget Achillem, atque alius cui fas Ithacum lugere natantem. incolumi Troia Priamus venisset ad umbras Assaraci magnis sollemnibus Hectore funus portante ac reliquis fratrum cervicibus inter

261Iliadum lacrimas, ut primos edere,planctus Cassandra inciperet scissaque Polyxena palla, si foret extinctus diverso tempore, quo non coeperat audaces Paris aedificare carinas, longa dies igitur quid contulit? omnia vidit

266eversa et flammis Asiam ferroque cadentem. tunc miles tremulus posita tulit arma tiara et ruit ante aram summi Iovis ut vetulus bos, qui domini cultris tenue et miserabile collum praebet ab ingrato iam fastiditus aratro.

271exitus ille utcumque hominis, sed torva canino latravit rictu quae post hunc vixerat uxor. Festino ad nostros et regem transeo Ponti et Croesum, quem vox iusti facunda Solonis respicere ad longae iussit spatia ultima vitae.

276exilium et carcer Minturnarumque paludes et mendicatus victa Carthagine panis hinc causas habuere; quid illo cive tulisset natura in terris, quid Roma beatius umquam, si circumducto captivorum agmine et omni

281bellorum pompa animam exhalasset opimam, cum de Teutonico vellet descendere curru? provida Pompeio dederat Campania febres optandas, sed multae urbes et publica vota vicerunt: igitur Fortuna ipsius et urbis

286servatum victo caput abstulit, hoc cruciatu Lentulus, hac poena caruit ceciditque Cethegus integer, et iacuit Catilina cadavere toto. Formam optat modico pueris, maiore puellis murmure, cum Veneris fanum videt, anxia mater

291usque ad delicias votorum. cur tamen, inquit, corripias? pulchra gaudet Latona Diana. sed vetat optari faciem Lucretia qualem ipsa habuit, cuperet Rutilae Verginia gibbum accipere atque suum Rutilae dare. filius autem

296corporis egregii miseros trepidosque parentes semper habet; rara est adeo concordia formae atque pudicitiae, sanctos licet horrida mores tradiderit domus ac veteres imitata Sabinos, praeterea castum ingenium vultumque modesto

301sanguine ferventem tribuat natura benigna larga manu (quid enim puero conferre potest plus custode et cum natura potentior omni?), non licet esse viro; nam prodiga corruptoris improbitas ipsos audet temptare parentes:

306tanta in muneribus fiducia, nullus ephebum deformem saeva castravit in arce tyrannus, nec praetextatum rapuit Nero loripedem nec strumosum atque utero pariter gibboque tumentem. I nunc et iuvenis specie laetare tui, quem

311maiora expectant discrimina, fiet adulter publicus et poenas metuet quascumque maritis lex irae debet, nec erit felicior astro Martis, ut in laqueos numquam incidat, exigit autem interdum ille dolor plus quam lex ulla dolori

316concessit: necat hic ferro, secat ille cruentis verberibus, quosdam moechos et mugilis intrat, sed tuus Endymion dilectae fiet adulter matronae, mox cum dederit Servilia nummos, fiet et illius quam non amat, exuet omnem

321corporis ornatum: quid enim ulla negaverit udis inguinibus, sive est haec Oppia sive Catulla? deterior totos habet illic femina mores. sed casto quid forma nocet? quid profuit immo Hippolyto grave propositum, quid Bellorophonti?

326erubuit nempe haec ceu fastidita, repulsa, nec Stheneboea minus quam Cressa, excanduit, et se concussere ambae, mulier saevissima tunc est, cum stimulos odio pudor admovet. Elige quidnam suadendum esse putes cui nubere Caesaris uxor

331destinat? optimus hic et formosissimus idem gentis patriciae rapitur miser extinguendus Messalinae oculis; dudum sedet illa parato flammeolo Tyriusque palam genialis in hortis sternitur et ritu decies centena dabuntur

336antiquo, veniet cum signatoribus auspex. haec tu secreta et paucis commissa putabas? non nisi legitime vult nubere, quid placeat dic: ni parere velis, pereundum erit ante lucernas; si scelus admittas, dabitur mora parvula, dum res

341nota urbi et populo contingat principis aurem, dedecus ille domus sciet ultimus; interea tu obsequere imperio, si tanti vita dierum paucorum, quidquid levius meliusve putaris, praebenda est gladio pulchra haec et candida cervix.

346Nil ergo optabunt homines? si consilium vis, permittes ipsis expendere numinibus quid conveniat nobis rebusque sit utile nostris, nam pro iucundis aptissima quaeque dabunt di: carior est illis homo quam sibi. nos animorum

351inpulsu et caeca magnaque cupidine ducti coniugium petimus partumque uxoris; at illis notum qui pueri qualisque futura sit uxor. ut tamen et poscas aliquid voveasque sacellis exta et candiduli divina tomacula porci,

356orandum est ut sit mens sana in corpore sano; fortem posce animum mortis terrore carentem, qui spatium vitae extremum inter munera ponat naturae, qui ferre queat quoscumque labores, nesciat irasci, cupiat nihil et potiores

361Herculis aerumnas credat saevosque labores et venere et cenis et pluma Sardanapalli. monstro quod ipse tibi possis dare; semita certe tranquillae per virtutem patet unica vitae. nullum numen habes, si sit prudentia: nos te,

366nos facimus. Fortuna, deam caeloque locamus.

Book 4, Poem 11

1Atticus exinde si cenat, lautus habetur, si Rutilus, demens, quid enim maiore cachinno excipitur vulgi quam pauper Apicius? omnis convictus, thermae, stationes, omne theatrum de Rutilo; nam dum valida ac iuvenalia membra

6sufficiunt galeae dumque ardent sanguine, fertur non cogente quidem sed nec prohibente tribuno, scripturas leges et regia verba lanistae. multos porro vides, quos saepe elusus ad ipsum creditor introitum solet expectare macelli,

11et quibus in solo vivendi causa palato est. egregius cenat meliusque miserrimus horum et cito casurus iam perlucente ruina, interea gustus elementa per omnia quaerunt numquam animo pretiis opstantibus; interius si

16adtendas, magis illa iuvant quae pluris emuntur. ergo haut difficile est perituram arcessere summam lancibus oppositis vel matris imagine fracta, et quadringentis nummis condire gulosum fictile; sic veniunt ad miscellanea ludi.

21refert ergo quis haec eadem paret; in Rutilo nam luxuria est, in Ventidio laudabile nomen sumit, et a censu famam trahit. Illum ego iure despiciam, qui scit quanto sublimior Atlans omnibus in Libya sit montibus, hic tamen idem

26ignoret quantum ferrata distet ab arca sacculus. e caelo descendit γνῶθι σεαυτόν figendum et memori tractandum pectore, sive coniugium quaeras vel sacri in parte senatus esse velis; neque enim loricam poscit Achillis

31Thersites, in qua se traducebat Vlixes; ancipitem seu tu magno discrimine causam protegere adfectas, te consule, dic tibi qui sis, orator vehemens an Curtius et Matho buccae. noscenda est mensura sui spectandaque rebus

36in summis minimisque, etiam cum piscis emetur, ne mullum cupias, cum sit tibi gobio tantum in loculis. quis enim te deficiente crumina et crescente gula manet exitus, aere paterno ac rebus mersis in ventrem faenoris atque

41argenti gravis et pecorum agrorumque capacem? talibus a dominis post cuncta novissimus exit anulus, et digito mendicat Pollio nudo. non praematuri cineres nec funus acerbum luxuriae, sed morte magis metuenda senectus.

46Hi plerumque gradus: conducta pecunia Romae et coram dominis consumitur; inde ubi paulum nescio quid superest et pallet faenoris auctor, qui vertere solum, Baias et ad ostrea currunt, cedere namque foro iam non est deterius quam

51Esquilias a ferventi migrare Subura; ille dolor solus patriam fugientibus, illa maestitia est, caruisse anno circensibus uno: sanguinis in facie non haeret gutta, morantur pauci ridiculum et fugientem ex urbe pudorem.

56Experiere hodie numquid pulcherrima dictu, Persice, non praestem vitae tibi moribus et re, si laudem siliquas occultus ganeo, pultes coram aliis dictem puero, sed in aure placentas, nam cum sis conviva mihi promissus, habebis

61Euandrum, venies Tirynthius aut minor illo hospes, et ipse tamen contingens sanguine caelum, alter aquis, alter flammis ad sidera missus, fercula nunc audi nullis ornata macellis. de Tiburtino veniet pinguissimus agro

66haedulus et toto grege mollior, inscius herbae necdum ausus virgas humilis mordere salicti, qui plus lactis habet quam sanguinis; et montani asparagi, posito quos legit vilica fuso; grandia praeterea tortoque calentia faeno

71ova adsunt ipsis cum matribus, et servatae parte anni quales fuerant in vitibus uvae, Signinum Syriumque pirum, de corbibus isdem aemula Picenis et odoris mala recentis nec metuenda tibi, siccatum frigore postquam

76autumnum et crudi posuere pericula suci. Haec olim nostri iam luxuriosa senatus cena fuit; Curius parvo quae legerat horto ipse focis brevibus ponebat holuscula, quae nunc squalidus in magna fastidit compede fossor,

81qui meminit calidae sapiat quid vulva popinae. sicci terga suis rara pendentia crate moris erat quondam festis servare diebus et natalicium cognatis ponere lardum accedente nova, si quam dabat hostia, carne.

86cognatorum aliquis titulo ter consulis atque castrorum imperiis et dictatoris honore functus ad has epulas solito maturius ibat, erectum domito referens a monte ligonem. cum tremerent autem Fabios durumque Catonem

91et Scauros et Fabricium, rigidique severos censoris mores etiam collega timeret, nemo inter curas et seria duxit habendum, qualis in Oceani fluctu testudo nataret, clarum Troiugenis factura et nobile fulcrum;

96sed nudo latere et parvis frons aerea lectis vile coronati caput ostendebat aselli, ad quod lascivi ludebant ruris alumni: tales ergo cibi, qualis domus atque supellex. Tunc rudis et Graias mirari nescius artes

101urbibus eversis praedarum in parte reperta magnorum artificum frangebat pocula miles, ut phaleris gauderet equus caelataque cassis Romuleae simulacra ferae mansuescere iussae imperii fato, geminos sub rupe Quirinos,

106ac nudam effigiem clipeo venientis et hasta pendentisque dei perituro ostenderet hosti, ponebant igitur Tusco farrata catino: argenti quod erat, solis fulgebat in armis, omnia tunc, quibus invideas si lividulus sis.

111templorum quoque maiestas praesentior, et vox nocte fere media mediamque audita per urbem litore ab Oceani Gallis venientibus et dis officium vatis pergentibus, his monuit nos, hanc rebus Latiis curam praestare solebat

116fictilis et nullo violatus Iuppiter auro. Illa domi natas nostraque ex arbore mensas tempora viderunt; hos lignum stabat ad usus, annosam si forte nucem deiecerat Eurus, at nunc divitibus cenandi nulla voluptas,

121nil rhombus, nil damma sapit, putere videntur unguenta atque rosae, latos nisi sustinet orbes grande ebur et magno sublimis pardus hiatu dentibus ex illis quos mittit porta Syenes et Mauri celeres et Mauro obscurior Indus,

126et quos deposuit Nabataeo belua saltu iam nimios capitique graves, hinc surgit orexis, hinc stomacho vires; nam pes argenteus illis, anulus in digito quod ferreus, ergo superbum convivam caveo, qui me sibi comparat et res

131despicit exiguas, adeo nulla uncia nobis est eboris, nec tessellae nec calculus ex hac materia, quin ipsa manubria cultellorum ossea. non tamen his ulla umquam obsonia fiunt rancidula aut ideo peior gallina secatur.

136sed nec structor erit cui cedere debeat omnis pergula, discipulus Trypheri doctoris, aput quem sumine cum magno lepus atque aper et pygargus et Scythicae volucres et phoenicopterus ingens et Gaetulus oryx hebeti lautissima ferro

141caeditur et tota sonat ulmea cena Subura. nec frustum capreae subducere nec latus Afrae novit avis noster, tirunculus ac rudis omni tempore et exiguae furtis inbutus ofellae. plebeios calices et paucis assibus emptos

146porriget incultus puer atque a frigore tutus. non Phryx aut Lycius, non a mangone petitus quisquam erit et magno: cum posces, posce latine. idem habitus cunctis, tonsi rectique capilli atque hodie tantum propter convivia pexi.

151pastoris duri hic est filius, ille bubulci; suspirat longo non visam tempore matrem, et casulam et notos tristis desiderat haedos, ingenui vultus puer ingenuique pudoris, quales esse decet quos ardens purpura vestit,

156nec pupillares defert in balnea raucus testiculos, nec vellendas iam praebuit alas, crassa nec opposito pavidus tegit inguina guto. hic tibi vina dabit diffusa in montibus illis a quibus ipse venit, quorum sub vertice lusit;

162Forsitan expectes ut Gaditana canoro incipiant prurire choro plausuque probatae ad terram tremulo descendant clune puellae; spectant hoc nuptae iuxta recubante marito, quod pudeat narrare aliquem praesentibus ipsis,

167inritamentum veneris languentis et acres divitis urticae; maior tamen ista voluptas alterius sexus: magis ille extenditur, et mox auribus atque oculis concepta urina movetur. non capit has nugas humilis domus, audiat ille

172testarum crepitus cum verbis, nudum olido stans fornice mancipium quibus abstinet, ille fruatur vocibus obscaenis omnique libidinis arte, qui Lacedaemonium pytismate lubricat orbem; namque ibi fortunae veniam damus, alea turpis,

177turpe et adulterium mediocribus: haec eadem illi omnia cum faciunt, hilares nitidique vocantur, nostra dabunt alios hodie convivia ludos, conditor Iliados cantabitur atque Maronis altisoni dubiam facientia carmina palmam,

182quid refert, tales versus qua voce legantur? Sed nunc dilatis averte negotia cutis et gratam requiem dona tibi, quando licebit per totum cessare diem. non faenoris ulla mentio nec, prima si luce egressa reverti

187nocte solet, tacito bilem tibi contrahat uxor umida suspectis referens multicia rugis vexatasque comas et vultum auremque calentem. protinus ante meum quidquid dolet exue limen, pone domum et servos et quidquid frangitur illis

192aut perit, ingratos ante omnia pone sodales. Interea Megalesiacae spectacula mappae Idaeum sollemne colunt, similisque triumpho praeda caballorum praetor sedet, ac mihi pace inmensae nimiaeque licet si dicere plebis,

197totam hodie Romam circus capit, et fragor aurem percutit, eventum viridis quo colligo panni. nam si deficeret, maestam attonitamque videres hanc urbem veluti Cannarum in pulvere victis consulibus, spectent iuvenes, quos clamor et audax

202sponsio, quos cultae decet assedisse puellae: nostra bibat vernum contracta cuticula solem effugiatque togam, iam nunc in balnea salva fronte licet vadas, quamquam solida hora supersit ad sextam, facere hoc non possis quinque diebus

207continuis, quia sunt talis quoque taedia vitae magna: voluptates commendat rarior usus.

Book 4, Poem 12

1natali, Corvine, die mihi dulcior haec lux,, qua festus promissa deis animalia caespes expectat, niveam reginae ducimus agnam, par vellus dabitur pugnanti Gorgone Maura; sed procul extensum petulans quatit hostia funem

6Tarpeio servata Iovi frontemque coruscat, quippe ferox vitulus templis maturus et arae spargendusque mero, quem iam pudet ubera matris ducere, qui vexat nascenti robora cornu, si res ampla domi similisque adfectibus esset,

11pinguior Hispulla traheretur taurus et ipsa mole piger nec finitima nutritus in herba, laeta sed ostendens Clitumni pascua sanguis iret et a grandi cervix ferienda ministro ob reditum trepidantis adhuc horrendaque passi

16nuper et incolumem sese mirantis amici. Nam praeter pelagi casus et fulminis ictus evasit: densae caelum abscondere tenebrae nube una subitusque antemnas inpulit ignis, cum se quisque illo percussum crederet et mox

21attonitus nullum conferri posse putaret naufragium velis ardentibus, omnia fiunt talia, tam graviter, si quando poetica surgit tempestas, genus ecce aliud discriminis audi et miserere iterum, quamquam sint cetera sortis

26eiusdem pars dira quidem, sed cognita multis et quam votiva testantur fana tabella plurima; pictores quis nescit ab Iside pasci? Accidit et nostro similis fortuna Catullo. cum plenus fluctu medius foret alveus et iam,

31alternum puppis latus evertentibus undis, arbori incertae, nullam prudentia cani rectoris cum ferret opem, decidere iactu coepit cum ventis, imitatus castora, qui se eunuchum ipse facit cupiens evadere damno

36testiculi; adeo medicatum intellegit inguen. fundite quae mea sunt, dicebat cuncta Catullus, praecipitare volens etiam pulcherrima, vestem purpuream teneris quoque Maecenatibus aptam, atque alias quarum generosi graminis ipsum

41infecit natura pecus, sed et egregius fons viribus occultis et Baeticus adiuvat aer. ille nec argentum dubitabat mittere, lances Parthenio factas, urnae cratera capacem et dignum sitiente Pholo vel coniuge Fusci;

46adde et bascaudas et mille escaria, multum caelati, biberat quo callidus emptor Olynthi. sed quis nunc alius qua mundi parte, quis audet argento praeferre caput rebusque salutem? Iactatur rerum utilium pars maxima, sed nec

53damna levant, tunc adversis urguentibus illuc reccidit ut malum ferro summitteret; ac se explicat angustum: discriminis ultima, quando praesidia adferimus navem factura minorem, i nunc et ventis animam committe dolato

58confisus ligno, digitis a morte remotus quattuor aut septem, si sit latissima, taedae; mox cum reticulis et pane et ventre lagonae, aspice sumendas in tempestate secures. Sed postquam iacuit planum mare, tempora postquam

63prospera vectoris fatumque valentius Euro et pelago, postquam Parcae meliora benigna pensa manu ducunt hilares et staminis albi lanificae, modica nec multum fortior aura ventus adest, inopi miserabilis arte cucurrit

68vestibus extentis et quod superaverat unum velo prora suo. iam deficientibus Austris spes vitae cum sole redit, tunc gratus Iulo atque novercali sedes praelata Lavino conspicitur sublimis apex, cui candida nomen

73scrofa dedit, laetis Phrygibus mirabile sumen, et numquam visis triginta clara mamillis. Tandem intrat positas inclusa per aequora moles Tyrrhenamque pharon porrectaque brachia rursum quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt

78Italiam; non sic igitur mirabere portus quos natura dedit, sed trunca puppe magister interiora petit, Baianae pervia cumbae, tuti stagna sinus, gaudent ibi vertice raso garrula securi narrare pericula nautae.

83Ite igitur, pueri, linguis animisque faventes sertaque delubris et farra inponite cultris ac mollis ornate focos glaebamque virentem. iam sequar et sacro, quod praestat, rite peracto inde domum repetam, graciles ubi parva coronas

88accipiunt fragili simulacra nitentia cera. hic nostrum placabo Iovem Laribusque paternis tura dabo atque omnis violae iactabo colores. cuncta nitent, longos erexit ianua ramos et matutinis operatur festa lucernis.

93Nec suspecta tibi sint haec, Corvine: Catullus, pro cuius reditu tot pono altaria, parvos tres habet heredes, libet expectare quis aegram et claudentem oculos gallinam inpendat amico tam sterili; verum haec nimia est inpensa: coturnix

98nulla umquam pro patre cadet, sentire calorem si coepit locuples Gallitta et Pacius orbi, legitime fixis vestitur tota libellis porticus, existunt qui promittant hecatomben, quatenus hic non sunt nec venales elephanti,

103nec Latio aut usquam sub nostro sidere talis belua concipitur, sed furva gente petita arboribus Rutulis et Turni pascitur agro, Caesaris armentum nulli servire paratum privato, siquidem Tyrio parere solebant

108Hannibali et nostris ducibus regique Molosso horum maiores ac dorso ferre cohortis, partem aliquam belli, et euntem in proelia turrem. nulla igitur mora per Novium, mora nulla per Histrum Pacuvium, quin illud ebur ducatur ad aras

113et cadat ante Lares Gallittae victima sola tantis digna deis et captatoribus horum. alter enim, si concedas, mactare vovebit de grege servorum magna et pulcherrima quaeque corpora, vel pueris et frontibus ancillarum

118inponet vittas, et siqua est nubilis illi Iphigenia domi, dabit hanc altaribus, etsi non sperat tragicae furtiva piacula cervae. Laudo meum civem, nec comparo testamento mille rates; nam si Libitinam evaserit aeger,

123delebit tabulas inclusus carcere nassae post meritum sane mirandum atque omnia soli forsan Pacuvio breviter dabit, ille superbus incedet victis rivalibus. ergo vides quam grande operae pretium faciat iugulata Mycenis.

128vivat Pacuvius quaeso vel Nestora totum, possideat quantum rapuit Nero, montibus aurum exaequet, nec amet quemquam nec ametur ab ullo.

Book 5, Poem 13

1exemplo quodcumque malo committitur, ipsi displicet auctori: prima est haec ultio, quod se iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis gratia fallaci praetoris vicerit urna. quid sentire putas omnes, Calvine, recenti

6de scelere et fidei violatae crimine? sed nec tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris iacturae te mergat onus, nec rara videmus quae pateris; casus multis hic cognitus ac iam tritus et e medio fortunae ductus acervo.

11ponamus nimios gemitus, flagrantior aequo non debet dolor esse viri nec vulnere maior, tu quamvis levium minimam exiguamque malorum particulam vix ferre potes spumantibus ardens visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus

16depositum; stupet haec qui iam post terga reliquit sexaginta annos Fonteio consule natus? an nihil in melius tot rerum proficis usu? Magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis, victrix fortunae sapientia; ducimus autem

21hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae nec iactare iugum vita didicere magistra, quae tam festa dies, ut cesset prodere furem, perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?

26rari quippe boni: numera, vix sunt totidem quot Thebarum portae vel divitis ostia Nili. nona aetas agitur peioraque saecula ferri temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa nomen et a nullo posuit natura metallo.

31nos hominum divumque fidem clamore demus quanto Faesidium laudat vocalis agentem sportula. dic, senior bulla dignissime, nescis quas habeat veneres aliena pecunia? nescis quem tua simplicitas risum vulgo moveat, cum

36exigis a quoquam ne peieret et putet ullis esse aliquod numen templis araeque rubenti? quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam sumeret agrestem posito diademate falcem Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno

41et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris; nulla super nubes convivia caelicolarum, nec puer Iliacus formosa nec Herculis uxor ad cyathos, et iam siccato nectare tergens bracchia Vulcanus Liparaea nigra taberna.

46prandebat sibi quisque deus, nec turba deorum talis ut est hodie, contentaque sidera paucis numinibus miserum urguebant Atlanta minori pondere, nondum aliquis sortitus triste profundi imperium, aut Sicula torvos cum coniuge Pluton,

51nec rota nec Furiae nec saxum aut vulturis atri poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae. inprobitas illo fuit admirabilis aevo, credebant quo grande nefas et morte piandum, si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si

56barbato cuicumque puer, licet ipse videret plura domi fraga et maiores glandis acervos; tam venerabile erat praecedere quattuor annis, primaque par adeo sacrae lanugo senectae. Nunc si depositum non infitietur amicus,

61si reddat veterem cum tota aerugine follem, prodigiosa fides et Tuscis digna libellis, quaeque coronata lustrari debeat agna. egregium sanctumque virum si cerno, bimembri hoc monstrum puero et miranti sub aratro

66piscibus inventis et fetae comparo mulae, sollicitus, tamquam lapides effuderit imber examenque apium longa consederit uva culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis gurgitibus miris et lactis vertice torrens.

71Intercepta decem quereris sestertia fraude sacrilega. quid si bis centum perdidit alter hoc arcana modo? maiorem tertius illa summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae? tam facile et pronum est superos contemnere testes,

76si mortalis idem nemo sciat! aspice quanta voce neget, quae sit ficti constantia vultus: per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis, per calamos venatricis pharetramque puellae

81perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem; addit et Herculeos arcus hastamque Minervae, quidquid habent telorum armamentaria caeli. si vero et pater est, comedam, inquit flebile, ‘nati sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’

86Sunt in fortunae qui casibus omnia ponant et nullo credant mundum rectore moveri natura volvente vices et lucis et anni, atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt, est alius metuens ne crimen poena sequatur;

91hic putat esse deos et peierat, atque ita secum: ‘decernat quodcumque volet de corpore nostro Isis et irato feriat mea lumina sistro, dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos, et phthisis et vomicae putres et dimidium crus

96sunt tanti, pauper locupletem optare podagram nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec Archigene; quid enim velocis gloria plantae praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae? ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;

101si curant igitur cunctos punire nocentes, quando ad me venient? sed et exorabile numen fortasse experiar, solet his ignoscere, multi committunt eadem diverso crimina fato: ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’

106Sic animum dirae trepidum formidine culpae confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus, nam cum magna malae superest audacia causae, creditur a multis fiducia, mimum agit ille,

111urbani qualem fugitivus scurra Catulli: tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis, vel potius quantum Gradivus Homericus: ‘audis, Iuppiter, haec, nec labra moves, cum mittere vocem debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur

116in carbone tuo charta pia tura soluta ponimus et sectum vituli iecur albaque porci omenta? ut video, nullum discrimen habendum est effigies inter vestras statuamque Vagelli.’ Accipe quae contra valeat solacia ferre

121et qui nec cynicos nec stoica dogmata legit a cynicis tunica distantia, non Epicurum suspicit exigui laetum plantaribus horti, curentur dubii medicis maioribus aegri: tu venam vel discipulo committe Philippi.

126si nullum in terris tam detestabile factum ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus te veto nec plana faciem contundere palma, quandoquidem accepto claudenda est ianua damno, et maiore domus gemitu, maiore tumultu

131planguntur nummi quam funera, nemo dolorem fingit in hoc casu, vestem diducere summam contentus, vexare oculos umore coacto: ploratur lacrimis amissa pecunia veris. Sed si cuncta vides simili fora plena querella,

136si decies lectis diversa parte tabellis vana super vacui dicunt chirographa ligni, arguit ipsorum quos littera gemmaque princeps sardonychum, loculis quae custoditur eburnis, ten, o delicias! extra communia censes

141ponendum, quia tu gallinae filius albae, nos viles pulli, nati infelicibus ovis? rem pateris modicam et mediocri bile ferendam, si flectas oculos maiora ad crimina, confer conductum latronem, incendia sulpure coepta

146atque dolo, primos cum ianua colligit ignes; confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi pocula adorandae robiginis et populorum dona vel antiquo positas a rege coronas; haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui

151radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat; an dubitet solitus totum conflare Tonantem? confer et artifices mercatoremque veneni, et deducendum corio bovis in mare, cum quo

156clauditur adversis innoxia simia fatis, haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis usque a lucifero donec lux occidat audit? humani generis mores tibi nosse volenti sufficit una domus: paucos consume dies et

161dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude. quis tumidum guttur miratur in Alpibus, aut quis in Meroe crasso maiorem infante mamillam? caerula quis stupuit Germani lumina, flavam caesariem et madido torquentem cornua cirro?

167ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram Pygmaeus parvis currit bellator in armis, mox inpar hosti raptusque per aera curvis unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,

172quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno. ‘Nullane peiuri capitis fraudisque nefandae poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari

177arbitrio: manet illa tamen iactura, nec umquam depositum tibi sospes erit, sed corpore trunco invidiosa dabit minimus solacia sanguis. at vindicta bonum vita iucundius ipsa. nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis

182interdum aut levibus videas flagrantia causis; quantulacumque adeo est occasio sufficit irae. Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis ingenium dulcique senex vicinus Hymetto, qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae

187accusatori nollet dare. plurima felix paulatim vitia atque errores exuit omnes, prima docet rectum sapientia, quippe minuti semper et infirmi est animi exiguique voluptas ultio, continuo sic collige, quod vindicta

192nemo magis gaudet quam femina. Cur tamen hos tu evasisse putes, quos diri conscia facti mens habet attonitos et surdo verbere caedit occultum quatiente animo tortore flagellum? poena autem vehemens ac multo saevior illis

197quas et Caedicius gravis invenit et Rhadamanthus, nocte dieque suum gestare in pectore testem. Spartano cuidam respondit Pythia vates haut inpunitum quondam fore quod dubitaret depositum retinere et fraudem iure tueri

202iurando; quaerebat enim quae numinis esset mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo. reddidit ergo metu, non motibus; et tamen omnem vocem adyti dignam templo veramque probavit extinctus tota pariter cum prole domoque,

207et quamvis longa deductis gente propinquis. has patitur poenas peccandi sola voluntas. nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum, facti crimen habet. Cedo si conata peregit: perpetua anxietas nec mensae tempore cessat,

212faucibus ut morbo siccis interque molares difficili crescente cibo, sed vina misellus expuit, Albani veteris pretiosa senectus displicet; ostendas melius, densissima ruga cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.

217nocte brevem si forte indulsit cura soporem, et toto versata toro iam membra quiescunt, continuo templum et violati numinis aras et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet, te videt in somnis; tua sacra et maior imago

222humana turbat pavidum cogitque fateri. hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent, cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli, non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed iratus cadat in terras et iudicet ignis.

227illa nihil nocuit, cura graviore timetur proxima tempestas velut hoc dilata sereno. praeterea lateris vigili cum febre dolorem si coepere pati, missum ad sua corpora morbum infesto credunt a numine, saxa deorum

232haec et tela putant, pecudem spondere sacello balantem et Laribus cristam promittere galli non audent; quid enim sperare nocentibus aegris concessum? vel quae non dignior hostia vita? mobilis et varia est ferme natura malorum:

237cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas atque nefas, tandem incipiunt sentire peractis criminibus, tamen ad mores natura recurrit damnatos fixa et mutari nescia, nam quis peccandi finem posuit sibi? quando recepit

242eiectum semel attrita de fronte ruborem? quisnam hominum est quem tu contentum videris uno flagitio? dabit in laqueum vestigia noster perfidus et nigri patietur carceris uncum aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes

247exulibus magnis, poena gaudebis amara nominis invisi, tandemque fatebere laetus nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.

Book 5, Poem 14

1Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra et nitidis maculam haesuram figentia rebus, quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes, si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres bullatus parvoque eadem movet arma fritillo.

6nec melius de se cuiquam sperare propinquo concedet iuvenis, qui radere tubera terrae, boletum condire et eodem iure natantis mergere ficedulas didicit nebulone parente et cana monstrante gula; cum septimus annus

11transierit puerum, nondum omni dente renato, barbatos licet admoveas mille inde magistros, hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu semper et a magna non degenerare culina. Mitem animum et mores modicis erroribus aequos

16praecipit, atque animas servorum et corpora nostra materia constare putat paribusque elementis, an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus,

21tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato uritur ardenti duo propter lintea ferro? quid suadet iuveni laetus stridore catenae, quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer? rusticus expectas ut non sit adultera Largae

26filia, quae numquam maternos dicere moechos tam cito nec tanto poterit contexere cursu, ut non terdecies respiret? conscia matri virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis.

31sic natura iubet: velocius et citius nos corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis cum subeant animos auctoribus, unus et alter forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna et meliore luto finxit praecordia Titan,

36sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt et monstrata diu veteris trahit orbita culpae. Abstineas igitur damnandis. huius enim vel una potens ratio est, ne crimina nostra sequantur ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis

41turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam quocumque in populo videas, quocumque sub axe, sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam, nil dictu foedum visuque haec limina tangat, intra quae pater est; procul, a procul inde puellae

46lenonum et cantus pernoctantis parasiti. maxima debetur puero reverentia, siquid turpe paras; nec tu pueri contempseris annos, sed peccaturo obstet tibi filius infans. nam siquid dignum censoris fecerit ira

51quandoque et similem tibi se non corpore tantum nec vultu dederit, morum quoque filius, et qui omnia deterius tua per vestigia peccet, corripies nimirum et castigabis acerbo clamore ac post haec tabulas mutare parabis.

56unde tibi frontem libertatemque parentis, cum facias peiora senex vacuumque cerebro iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat? Hospite venturo cessabit nemo tuorum. ‘verre pavimentum, nitidas ostende columnas,

61arida cum tota descendat aranea tela; hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter’: vox domini furit instantis virgamque tenentis. ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino atria displiceant oculis venientis amici,

66ne perfusa luto sit porticus; et tamen uno semodio scobis haec emendat servulus unus: illud non agitas, ut sanctam filius omni aspiciat sine labe domum vitioque carentem? gratum est quod patriae civem populoque dedisti,

71si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris, utilis et bellorum et pacis rebus agendis, plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu moribus instituas. serpente ciconia pullos nutrit et inventa per devia rura lacerta:

76illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis. vultur iumento et canibus crucibusque relictis ad fetus properat partemque cadaveris adfert: hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se pascentis, propria cum iam facit arbore nidos.

81sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae in saltu venantur aves, hinc praeda cubili ponitur: inde autem cum se matura levavit progenies, stimulante fame festinat ad illam quam primum praedam rupto gustaverat ovo.

86Aedificator erat Cretonius et modo curvo litore Caietae, summa nunc Tiburis arce, nunc Praenestinis in montibus alta parabat culmina villarum graecis longeque petitis marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem,

91ut spado vincebat Capitolia nostra Posides. dum sic ergo habitat Cretonius, inminuit rem, fregit opes, nec parva tamen mensura relictae partis erat: totam hanc turbavit filius amens, dum meliore novas attollit marmore villas.

96Quidam sortiti metuentem sabbata patrem nil praeter nubes et caeli numen adorant, nec distare putant humana carne suillam, qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt; Romanas autem soliti contemnere leges

101Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius, tradidit arcano quodcumque volumine Moyses, non monstrare vias eadem nisi sacra colenti, quaesitum ad fontem solos deducere verpos. sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux

106ignava et partem vitae non attigit ullam. Sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam inviti quoque avaritiam exercere iubentur. fallit enim vitium specie virtutis et umbra, cum sit triste habitu vultuque et veste severum,

111nec dubie tamquam frugi laudetur avarus, tamquam parcus homo et rerum tutela suarum certa magis quam si fortunas servet easdem Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de quo loquor egregium populus putat adquirendi

116artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris, sed crescunt quocumque modo, maioraque fiunt incude adsidua semperque ardente camino. Et pater ergo animi felices credit avaros; qui miratur opes, qui nulla exempla beati;

121pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa ire via pergant et eidem incumbere sectae, sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos inbuit et cogit minimas ediscere sordes; mox adquirendi docet insatiabile votum.

126servorum ventres modio castigat iniquo ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam mucida caerulei panis consumere frusta, hesternum solitus medio servare minutal Septembri nec non differre in tempora cenae

131alterius conchem aestivam cum parte lacerti signatam vel dimidio putrique siluro, filaque sectivi numerata includere porri. invitatus ad haec aliquis de ponte negabit. sed quo divitias haec per tormenta coactas,

136cum furor haut dubius, cum sit manifesta phrenesis, ut locuples moriaris, egentis vivere fato? interea pleno cum turget sacculus ore, crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit, et minus hanc optat qui non habet, ergo paratur

141altera villa tibi, cum rus non sufficit unum, et proferre libet fines maiorque videtur et melior vicina seges, mercaris et hanc et arbusta et densa montem qui canet oliva quorum si pretio dominus non vincitur ullo,

146nocte boves macri lassoque famelica collo iumenta ad virides huius mittentur aristas, nec prius inde domum quam tota novalia saevos in ventres abeant, ut credas falcibus actum. dicere vix possis quam multi talia plorent

151et quot venales iniuria fecerit agros Sed qui sermones, quam foedae bucina famae! quid nocet haec? inquit, ‘tunicam mihi malo lupini quam si me toto laudet vicinia pago exigui ruris paucissima farra secantem.’

156scilicet et morbis et debilitate carebis, et luctum et curam effugies, et tempora vitae longa tibi posthac fato meliore dabuntur, si tantum culti solus possederis agri quantum sub Tatio populus Romanus arabat.

161mox etiam fractis aetate ac Punica passis proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos tandem pro multis vix iugera bina dabantur vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris nullis visa umquam meritis minor, aut ingratae

166curta fides patriae; saturabat glaebula talis patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat uxor et infantes ludebant quattuor, unus vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena

171amplior et grandes fumabant pultibus ollae: nunc modus hic agri nostro non sufficit horto. Inde fere scelerum causae, nec plura venena miscuit aut ferro grassatur saepius ullum humanae mentis vitium quam saeva cupido

176inmodici census, nam dives qui fieri vult, et cito vult fieri; sed quae reverentia legum, quis metus aut pudor est umquam properantis avari? ‘vivite contenti casulis et collibus istis, o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim

181Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro, qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris, quorum ope et auxilio gratae post munus aristae contingunt homini veteris fastidia quercus. nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto

186per glaciem perone tegi, qui summovet Euros pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’ Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc post finem autumni media de nocte supinum

191clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras, scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras maiorum leges, aut vitem posce libello, sed caput intactum buxo naresque pilosas adnotet et grandes miretur Laelius alas,

196dirue Maurorum attegias, castella Brigantum, ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus adferat, aut longos castrorum ferre labores si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem cum lituis audita, pares quod vendere possis

201pluris dimidio, nec te fastidia mercis ullius subeant ablegandae Tiberim ultra, neu credas ponendum aliquid discriminis inter unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re qualibet, illa tuo sententia semper in ore

206versetur dis atque ipso Iove digna poeta: unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere. hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae, hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’ Talibus instantem monitis quemcumque parentem

211sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te festinare iubet? meliorem praesto magistro discipulum, securus abi: vincens ut Aiax praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles, parcendum est teneris, nondum implevere medullas

216maturae mala nequitiae, cum pectere barbam coeperit et longae mucronem admittere cultri, falsus erit testis, vendet periuria summa exigua et Cereris tangens aramque pedemque, elatam iam crede nurum, si limina vestra

221mortifera cum dote subit, quibus illa premetur per somnum digitis! nam quae terraque marique adquirenda putas, brevior via conferet illi; nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam mandavi,” dices olim, nec talia suasi.

226mentis causa malae tamen est et origo penes te. nam quisquis magni census praecepit amorem et laevo monitu pueros producit avaros dat libertatem et totas effundit habenas curriculo, quem si revoces, subsistere nescit

232et te contempto rapitur metisque relictis. nemo satis credit tantum delinquere quantum permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi. Cum dicis iuveni stultum qui donet amico, qui paupertatem levet attollatque propinqui,

237et spoliare doces et circumscribere et omni crimine divitias adquirere; quarum amor in te quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus, in quorum sulcis legiones dentibus anguis

242cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt continuo, tamquam et tubicen surrexerit una. ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti, flagrantem late et rapientem cuncta videbis. nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum

247in cavea magno fremitu leo tollet alumnus, nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas expectare colus; morieris stamine nondum abrupto, iam nunc obstas et vota moraris, iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,

252ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates composuit; si vis aliam decerpere ficum atque alias tractare rosas, medicamen habendum est, sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’ Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,

257nulla aequare queas praetoris pulpita lauti, si spectes quanto capitis discrimine constent incrementa domus, aerata multus in arca fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi, ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res

262non potuit servare suas. ergo omnia Florae et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas: tanto maiores humana negotia ludi. an magis oblectant animum iactata petauro corpora quique solet rectum descendere funem,

267quam tu, Corycia semper qui puppe moraris, atque habitas, Coro semper tollendus et Austro, perditus ac vilis sacci mercator olentis, qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae passum et municipes Iovis advexisse lagonas?

272hic tamen ancipiti figens vestigia planta victum illa mercede parat, brumamque famemque illa reste cavet: tu propter mille talenta et centum villas temerarius, aspice portus et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam

277in pelago, veniet classis quocumque vocarit spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum aequora transiliet, sed longe Calpe relicta audiet Herculeo stridentem gurgite solem. grande operae pretium est, ut tenso folle reverti

282inde domum possis tumidaque superbus aluta. Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos. Non unus mentes agitat furor; ille sororis in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni, hic bove percusso mugire Agamemnona credit

287aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis, curatoris eget qui navem mercibus implet ad summum latus et tabula distinguitur unda, cum sit causa mali tanti et discriminis huius concisum argentum in titulos faciesque minutas.

292occurrunt nubes et fulgura: solvite funem frumenti dominus clamat piperisve coempti, ‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur; aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur

297obrutus et zonam laeva morsuque tenebit, sed cuius votis modo non suffecerat aurum quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena, frigida sufficient velantes inguina panni exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem

302dum rogat et picta se tempestate tuetur. Tantis parta malis cura maiore metuque servantur: misera est magni custodia census, dispositis praedives amis vigilare cohortem servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro

307electro signisque suis Phrygiaque columna atque ebore et lata testudine, dolia nudi non ardent cynici; si fregeris, altera fiet cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit. sensit Alexander, testa cum vidit in illa

312magnum habitatorem, quanto felicior hic qui nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum numen habes, si sit prudentia: nos te, nos facimus, Fortuna, deam. Mensura tamen quae

317sufficiat census, siquis me consulat, edam: in quantum sitis atque fames et frigora poscunt, quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis, quantum Socratici ceperunt ante penates; numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,

322acribus exemplis videor te eludere? misce ergo aliquid nostris de moribus, effice summam bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis, haec quoque si rugam trahit extenditque labellum, sume duos equites, fac tertia quadringenta

327si nondum inplevi gremium, si panditur ultra, nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna sufficient animo nec divitiae Narcissi, indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius paruit imperiis uxorem occidere iussus.

Book 5, Poem 15

1Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin; effigies sacri nitet aurea cercopitheci, dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae

6atque vetus Thebe centum iacet obruta portis, illic aeluros, hic piscem fluminis, illic oppida tota canem venerantur, nemo Dianam, porrum et caepe nefas violare et frangere morsu; o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis

11numina! lanatis animalibus abstinet omnis mensa, nefas illic fetum iugulare capellae: carnibus humanis vesci licet, attonito cum tale super cenam facinus narraret Vlixes Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam

16moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi, fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas? nam citius Scyllam vel concurrentia saxa Cyaneis plenos et tempestatibus utres

21crediderim aut tenui percussum verbere Circes et cum remigibus grunnisse Elpenora porcis. tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’ sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui de Corcyraea temetum duxerat urna.

26solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat; Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco gesta super calidae referemus moenia Copti, nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis; nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,

31nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro dira quod exemplum feritas produxerit aevo. Inter finitimos vetus atque antiqua simultas, inmortale odium et numquam sanabile vulnus, ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque

36inde furor volgo, quod numina vicinorum odit uterque locus, cum solos credat habendos esse deos quos ipse colit, sed tempore festo alterius populi rapienda occasio cunctis visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne

41laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae sentirent positis ad templa et compita mensis pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem septimus interdum sol invenit, horrida sane Aegyptos, sed luxuria, quantum ipse notavi,

46barbara famoso non cedit turba Canopo. adde quod et facilis victoria de madidis et blaesis atque mero titubantibus. inde virorum saltatus nigro tibicine, qualiacumque unguenta et flores multaeque in fronte coronae:

51hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae; dein clamore pari concurritur, et vice teli saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae; vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus

56integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus dimidios, alias facies et hiantia ruptis ossa genis, plenos oculorum sanguine pugnos. ludere se credunt ipsi tamen et puerilis exercere acies, quod nulla cadavera calcent.

61et sane quo tot rixantis milia turbae, si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam saxa inclinatis per humum quaesita lacertis incipiunt torquere, domestica seditioni tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,

66vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae illis dissimiles et nostro tempore natae. nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero; terra malos homines nunc educat atque pusillos;

71ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit. A deverticulo repetatur fabula, postquam subsidiis aucti, pars altera promere ferrum audet et infestis pugnam instaurare sagittis, terga fugae celeri praestant instantibus Ombis

76qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae, labitur hic quidam nimia formidine cursum praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum frusta et particulas, ut multis mortuus unus sufficeret, totum corrosis ossibus edit

81victrix turba, nec ardenti decoxit aeno aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit expectare focos, contenta cadavere crudo. Hic gaudere libet quod non violaverit ignem, quem summa caeli raptum de parte Prometheus

86donavit terris; elemento gratulor, et te exultare reor. sed qui mordere cadaver sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit. nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an prima voluptatem gula senserit; ultimus autem

91qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis per terram digitis aliquid de sanguine gustat. Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim produxere animas, sed res diversa, sed illic fortunae invidia est bellorumque ultima, casus

96extremi, longae dira obsidionis egestas: huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens: post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis

101pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus, membra aliena fame lacerabant, esse parati et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum ventribus abnueret dira atque inmania passis, et quibus illorum poterant ignoscere manes,

106quorum corporibus vescebantur? melius nos Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam pro vita facienda putant; sed Cantaber unde Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli? nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,

111Gallia causidicos docuit facunda Britannos, de conducendo loquitur iam rhetore Thyle. nobilis ille tamen populus quem diximus, et par virtute atque fide sed maior clade Zacynthos tale quid excusat: Maeotide saevior ara

116Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo

121arma coegerunt tam detestabile monstrum audere? anne aliam terra Memphitide sicca invidiam facerent nolenti surgere Nilo? qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,

126hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus, parvula fictilibus solitum dare vela phaselis et brevibus pictae remis incumbere testae. nec poenam sceleri invenies nec digna parabis supplicia his populis, in quorum mente pares sunt

131et similes ira atque fames, mollissima corda humano generi dare se natura fatetur, quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus. plorare ergo iubet causam dicentis amici squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem

136circumscriptorem, cuius manantia fletu ora puellares faciunt incerta capilli. naturae imperio gemimus, cum funus adultae virginis occurrit vel terra clauditur infans et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus

141arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos, ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos a grege mutorum, atque ideo venerabile soli sortiti ingenium divinorumque capaces atque exercendis pariendisque artibus apti

146sensum a caelesti demissum traximus arce, cuius egent prona et terram spectantia. mundi principio indulsit communis conditor illis tantum animas, nobis animum quoque, mutuus ut nos adfectus petere auxilium et praestare iuberet,

151dispersos trahere in populum, migrare vetusto de nemore et proavis habitatas linquere silvas, aedificare domos, laribus coniungere nostris tectum aliud, tutos vicino limine somnos ut collata daret fiducia, protegere armis

156lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem, communi dare signa tuba, defendier isdem turribus atque una portarum clave teneri. Sed iam serpentum maior concordia, parcit cognatis maculis similis fera; quando leoni

161fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam expiravit aper maioris dentibus apri? Indica tigris agit rabida cum tigride pacem perpetuam, saevis inter se convenit ursis. ast homini ferrum letale incude nefanda

166produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum adsueti coquere et marris ac vomere lassi nescierint primi gladios extendere fabri, aspicimus populos quorum non sufficit irae occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum

171crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?

Book 5, Poem 16

1Quis numerare queat felicis praemia, Galli, militiae? nam si subeuntur prospera castra, me pavidum excipiat tironem porta secundo sidere, plus etenim fati valet hora benigni quam si nos Veneris commendet epistula Marti

6et Samia genetrix quae delectatur harena. Commoda tractemus primum communia, quorum haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec audeat excussos praetori ostendere dentes

11et nigram in facie tumidis livoribus offam atque oculum medico nil promittente relictum. Bardaicus iudex datur haec punire volenti calceus et grandes magna ad subsellia surae legibus antiquis castrorum et more Camilli

16servato, miles ne vallum litiget extra et procul a signis. ‘iustissima centurionum cognitio est igitur de milite, nec mihi derit ultio, si iustae defertur causa querellae.’ tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli

21consensu magno efficiunt curabilis ut sit vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo declamatoris mulino corde Vagelli, cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe

26praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se excusaturos non sollicitemus amicos. da testem iudex cum dixerit, audeat ille nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,

31et credam dignum barba dignumque capillis maiorum, citius falsum producere testem contra paganum possis quam vera loquentem contra fortunam armati contraque pudorem. Praemia nunc alia atque alia emolumento notemus

36sacramentorum. convallem ruris aviti improbus aut campum mihi si vicinus ademit et sacrum effodit medio de limite saxum, quod mea cum patulo coluit puls annua libo, debitor aut sumptos pergit non reddere nummos

41vana supervacui dicens chirographa ligni, expectandus erit qui lites inchoet annus totius populi, sed tunc quoque mille ferenda taedia, mille morae; totiens subsellia tantum sternuntur, iam facundo ponente lacernas

46Caedicio et Fusco iam micturiente parati digredimur, lentaque fori pugnamus harena, ast illis quos arma tegunt et balteus ambit, quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi nec res atteritur longo sufflamine litis.

51Solis praeterea testandi militibus ius vivo patre datur, nam quae sunt parta labore militiae, placuit non esse in corpore census, omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum signorum comitem castrorumque aera merentem

56quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus provehit et pulchro reddit sua dona labori, ipsius certe ducis hoc referre videtur ut qui fortis erit, sit felicissimus idem, ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes