Contents — 29 sections
Chapter 4
CNAEUS JULIUS AGRICOLA was born at the ancient and respectable colony of Forojulium. His grandfather, by the maternal as well as the paternal line, served the office of imperial procurator, a trust of importance, which always confers the equestrian dignity. His father, Julius Grsecinus, was a member of the Senate, distinguished by his eloquence and philosophy. His merit gave umbrage to Caligula. Being commanded by that emperor to undertake the prosecution of Marcus Silanus, he refused to comply, and was put to death. Julia Procilla, Agricola’s mother, was respected for the purity of her manners. Under her care and, as it were, in her bosom, the tender mind of the son was trained to science and every liberal accomplishment. His own ingenuous disposition guarded him against the seductions of pleasure. To that happy temperament was added the advantage of pursuing his studies at Marseilles, that seat of learning, where the refinements of Greece were happily blended with the sober manners of provincial economy.
Chapter 5
His first rudiments of military knowledge were acquired in Britain, under the conduct of Suetonius Paulinus, that experienced officer, active, vigilant, yet mild in command. Agricola was soon distinguished by his general, and selected to live with him at head-quarters. Honoured in this manner, he did not, as is usual with young men, mix riot and dissipation with actual service; nor did he avail himself of his rank of military tribune to obtain leave of absence, in order to pass his time in idle pleasures and ignorance of his duty. To know the province, and make himself known to the army; to learn from men of experience, and to emulate the best examples; to seek no enterprise with a forward spirit, and to decline none with timid caution, were the rules he laid down to himself; prudent with valour, and brave without ostentation.
A more active campaign had never been known, nor was Britain at any time as fiercely disputed. Our veteran forces were put to the sword; our colonies smoked on the ground; and the legions were intercepted on their march. The struggle was then for life; we fought afterwards for fame and victory. In a juncture so big with danger, though the conduct of the war was in other hands, and the glory of recovering the province was justly ascribed to the commander-inchief, yet so fair an opportunity did not fail to improve a young officer, and plant in his mind the early seeds of military ambition.
Chapter 6
He returned from Britain to enter on the gradations of the civil magistracy, and married Domitia Decidiana, a lady of high rank and splendid descent. By that alliance he gained an accession of strength and credit, that served to forward him in the road to public honours. The conjugal state proved a source of domestic happiness. They lived in perfect harmony, endeared by the tenderest affection, and each ascribing to the other the felicity which they enjoyed.
Agricola obtained the office of quaestor, and the province of Asia, of which Salvius Titianus was proconsul, fell to his lot. Neither the place nor the governor could warp his integrity. The wealth of the inhabitants invited ihe hand of rapacity; and Titianus, by the bias of his nature prone to acts of avarice, was ready, on terms of mutual connivance, to cooperate in any scheme of guilt and plunder; but Agricola maintained his honour and his principles. During his stay in As a, his family was increased by the birth of a daughter, who proved soon after, when he lost his infant son, a source of consolation. The intermediate space between the expiration of his quaestorship and his advancement to the post of tribune of the people, he had the prudence to pass in calm tranquillity. Even during the year of his tribuneship he acted with the same reserve, aware of those disastrous times when, under the tyranny of Nero’s reign, the want of exertion was the truest wisdom. He discharged the office of praetor with the same moderation and silent dignity, having no occasion, as his good fortune would have it, to sit in judicature. The pageantry of public spectacles, which belonged to his department, he conducted with economy and magnificence, short of profusion, yet with due regard to popularity.
Chapter 7
In the course of the following year (A. D. 69), a dreadful misfortune happened in his family, and proved to him a severe stroke of affliction. A descent, from Otho’s fleet, which roved about in quest of depredation, was made on the coast of Liguria. The freebooters plundered the city of Intemelium, and in their fury, murdered Agricola’s mother, then residing upon her own estate. They laid waste her lands, and went off with a considerable booty. Agricola set out immediately to pay the last tribute of filial piety, and being informed on his way, that Vespasian aspired to the imperial dignity, he declared at once in favour of that party. In the beginning of the new reign, the government of Rome, and the whole administration, centred in Mucianus, Dornitian being, at that time, too young for business, and from the elevation of his father claiming no other privilege than that of being debauched and profligate without control. Agricola was despatched to raise new levies. He executed that commission with so much zeal and credit to himself, that Mucianus advanced him to the command of the twentieth legion, then quartered in Britain, and for some time unwilling to swear fidelity to Vespasian. Their commander was of pretoran rank; but either on account of his own disaffection, or the turbulent spirit of the soldiers, his authority was too feeble. Agricola succeeded to the command of the legion, and to the task of punishing the guilty. He acquitted himself with consummate address and singular moderation.
Chapter 8
The government of Britain was at that time committed to Vettius Bolanus, a man of milder disposition than consisted with the genius of those ferocious islanders. Agricola, that he might not seem to eclipse his superior officer, restrained his martial ardour, submitting with deference to his commander-in-chief, and, in every part of his conduct, uniting to his love of glory, a due regard for the service. Bolanus was soon recalled, and Petilius Cerealis, an officer of consular rank. succeeded to the command. The field of warlike enterprise was laid open to Agricola Under the new commander, he was, at first, no more than a common sharer m the dangers of the campaign; but in a short time his talents had their free career. The general to make his experiment, sent him at the head of detached parties, and afterwards, encouraged by the event, employed him in more important operations. Agricola never betrayed a symptom of vainglory. From the issue of his expeditions, however successful, he assumed no merit. By this conduct, vigorous in action, but modest in the report of his exploits, he gained a brilliant reputation, secure from the envy that attends it.
Chapter 9
On his return to Rome, Vespasian advanced him to the patrician rank, and soon after to the government of the province of Aquitania; an appointment of the first importance, leading directly to the honours of the consulship, to which he then aspired with the concurrence of the prince The military mind, trained up in the school of war, is generally supposed to want the power of nice discrimination. Agricola, however, indebted to nature for a certain rectitude of understanding, was not out of his sphere even among men versed in questions of jurisprudence. In the council of the province, or on the tribunal of justice, he discharged the duties of his station with awful gravity, intent to inquire, often severe, but more inclined to soften the rigour of the law. In less than three years he was recalled from his province, to take upon him the consular dignity. During his consulship, though I was then very young, he agreed to a marriage between me and his daughter, who certainly might have looked for a prouder connection. The nuptial ceremony was not performed till the term of his consulship expired. In a short time after, he was appointed governor of Britain, with the additional honour of a seat in the pontifical college.
Chapter 18
When Agricola arrived, about the middle of the summer (A. D. 78), to take upon him the command, he found an army lulled in indolence and security, as if the campaign was at an end, while the enemy was on the watch to seize the first opportunity. The Ordovicians, not long before his arrival, had fallen upon a party of horse that happened to be quartered in their district, and put them almost all to the sword. By this blow the courage of the Britons was once more revived; the bold and resolute declared for open war, while others less sanguine, were against unsheathing the sword till the character and genius of the new governor should be better known.
Many things conspired to embarrass Agricola: the summer was far advanced; the troops were stationed at different quarters, expecting a cessation of arms during the remainder of the year; and to act on the defensive, content with strengthening the weakest stations, was in the opinion of the best officers the most prudent measure. These were circumstances unfavourable to a spirit of enterprise; but the general resolved to put his army in motion, and face the danger without delay. For this purpose he drew together val ious detachments from the legions, and, with the addition of a body of auxiliaries, marched against the enemy. The Ordovicians continuing to decline an engagement on the open plain, he determined to seek them on their heights, and, to animate his men by his own example, he advanced at the head of the line. A battle ensued, and the issue was the destruction of the Ordovician state. Knowing of what moment it is to follow the first impressions of fame, Agricola formed a plan for the reduction of the Isle of Mona.
For the execution of an enterprise so sudden and important, no measures had been concerted, and by consequence no vessels were ready to transport the troops. The genius and resolution of the general supplied all deficiencies. He draughted from the auxiliaries a chosen band well acquainted with the fordable places, and inured to the national practice of swimming across lakes and rivers with such dexterity, that they could manage their arms and guide their horses at the same time. This select corps, free from the incumbrance of their baggage, dashed into the water, and made their way with vigour towards the island. This mode of attack astonished the enemy, who expected nothing less than a fleet of transports, and a regular embarkation. Struck with consternation, they thought nothing impregnable to men who waged so unusual a war. Ih despair they sued for peace, and surrendered the island. The event added a new lustre to the name of Agricola, who had thus crowded so much glory into that part of the year which is usually trifled away m vain parade. The moderation with which he enjoyed his victory was remarkable. In his despatches to Rome he assumed no merit, nor were his letters, according to custom, decorated with sprigs of laurel: but this self-denial served only to enhance his fame.
Chapter 19
Agricola knew by the experience of past events, that conquest, while it loads the vanquished with injury and oppression, can never be secure and permanent. He determined, therefore, to suppress the seeds of future hostility. He began a reform in his own household. He removed his slaves and freedmen from every department of public business. Promotions in the army no longer went by favour; merit decided, and the man of worth, Agricola knew, would be the most faithful soldier. To know everything, and yet overlook a great deal; to forgive slight offences, and treat matters of importance with due severity, was the rule of his conduct; never vindictive, and in many instances disarmed by penitence.
The exigencies of the army called for large contributions of corn and other supplies, and yet he lightened the burden by just and equal assessments, providing at the same time against the extortion of the tax-gatherer, more odious and intolerable than even the tax itself.
Chapter 20
The consequence was, that peace, which, through the neglect or connivance of former governors was no less terrible than war itself, began to diffuse its blessings, and to be relished by all. As soon as the summer opened, he assembled his army and marched in quest of the enemy. Having spread a general terror through the country, he then suspended his operations, that, in the interval of repose, the barbarians might taste the sweets of peace. In consequence of these measures, several states, which till then had breathed a spirit of independence, were induced to lay aside their hostile intentions, and to give hostages for their pacific behaviour. Along the frontier of the several districts which had submitted, a chain of posts was established with so much care and judgment, that no part of the country could think itself secure from the vigour of the conqueror.
Chapter 21
To introduce a system of new and wise regulations was the business of the following winter. To establish a plan of education, and give the sons of the leading chiefs a tincture of letters, was part of his policy. By way of encouragement, he praised their talents, and already saw them, by the force of their natural genius, rising superior to the attainments of the Gauls.
Chapter 22
In the course of the third year the progress of the Roman arms discovered new nations, whose territories were laid waste as far as the estuary called the Firth of Tay. The legions had to struggle with all the difficulties of a tempestuous season, and yet the Barbarians, struck with a general panic, never dared to hazard an engagement. The country, as far as the Romans advanced, was secuied by forts and garrisons. No officer knew better than Agricola, how to seize the most advantageous situation; and, accordingly, not one of the stations, fortified by his direction, was taken by storm; not one was reduced to capitulate; not one was surrendered or abandoned to the enemy. The enemy who had been accustomed to retrieve in the winter what they lost in the antecedent summer, now saw no difference of seasons; they were defeated everywhere, and reduced to the last despair.
Chapter 24
In the fifth summer Agricola made an expedition by sea. He embarked in the first Roman vessel that ever crossed the estuary of the Clyde, and having penetrated into regions till then unknown, he defeated the inhabitants in several engagements, and lined the coast. which lies opposite to Ireland, with a body of troops; not so much from an apprehension of danger, as with a view to future projects. He saw that Ireland, lying between Britain and Spain, and at the same time convenient to the ports of Gaul, might prove a valuable acquisition, capable of giving an easy communication, and, of course, strength and union to provinces disjoined by nature.
Chapter 25
In the campaign which began in the sixth summer, having reason to apprehend a general confederacy of the nations beyond the Firth of Bodotria, and fearing, in a country not yet explored, the danger of a surprise, Agricola ordered his ships to sail across the gulf, and gain bome knowledge of those new regions. The fleet, now acting, for the first time, in concert with the land forces, proceeded in sight of the army, forming a magnificent spectacle, and adding terror to the war.
At the sight of the Roman fleet, the Britons, according to intelligence gained from the prisoners, were struck with consternation, convinced that every resource was cut off since the sea, which had always been their shelter, was now laid open to the invader. In this distress, the Caledonians resolved to try the issue of a battle. Without waiting for the commencement of hostilities, they stormed the Roman forts and cas les, and by provoking danger, made such an impression Ihat several officers in Agricola’s army recommended a sudden retreat to avoid the disgrace of being driven back to the other side of the Firth. Meanwhile Agricola received intelligence that the enemy meditated an attack in various quarters at once, and thereupon, lest superior numbers, in a country where he was a stranger to the defiles and passes, should be able to surround him, he divided his army, and marched forward in three columns.
Chapter 26
The Caledonians, informed of this arrangement, changed their plan, and in the dead of night fell with their united force upon the ninth legion, then the weakest of the Roman army. They surprised the advanced guard, and having, in the confusion of sleep and terror, put ihe sentinels to the sword, they forced their way through the entrenchments. The conflict was in the very camp when Agricola, who had been informed that the Barbarians were on their march, and instantly pursued their steps, came up to the relief of the legion. He ordered the swiftest of the horse and light infantry to advance with expedition, and charge the enemy in the rear, while his whole army set up a general shout. At break of day the Roman banners glittered in view of the Barbarians, who found themselves hemmed in by two armies, and began to relax their vigour. The spirit of the legion revived. Acting no longer on the defensive, they rushed on to the attack. The Caledonians were put to the rout, and if the woods and marshes had not favoured their escape, that single action had put an end to the war.
Chapter 27
By this victory, so complete and glorious, the Roman army was inspired with confidence to such a degree, that they now pronounced themselves invincible. The Caledonians, notwithstanding their defeat, abated nothing from their ferocity. They listed the young men of their nation; they sent their wives and children to a place of safety; they held public conventions of the several states, and with solemn rites and sacrifices formed a league in the cause of liberty. The campaign ended in this manner, and the two armies, inflamed with mutual animosity, retired into winter quarters.
Chapter 29
In the beginning of the following summer Agricola met with a stroke of affliction, by the loss of a son about a year old. He did not upon this occasion affect, like many others, the character of a man superior to the feelings of nature; nor yet did he suffer his grief to sink him down into unbecoming weakness.
In the opening of the campaign, he despatched his fleet, with orders to annoy the coast with frequent descents in different places. and spread a general alarm. He put himself, in the meantime, at the head of his army equipped for expedition, and, taking with him a select band of the bravest Britons, of known and approved fidelity, he advanced as far as the Grampian hills, where the enemy was already posted in force. Undismayed by their former defeat, the Barbarians expected no other issue than a total overthrow, or a brave revenge. By treaties of alliance, and by deputations to the several cantons, they had drawn together the strength of their nation. Upwards of thirty thousand men appeared in arms, and their force was increasing every day. Among the chieftains distinguished by their birth and valour, the most renowned was Galgacus. The multitude gathered around him, eager for action, and burning with uncommon ardour.
Chapter 30
He harangued them to the following effect:
All that can inspire the human heart, every motive that can excite us to deeds of valour, is on our side The Romans have no wives in the field to animate their drooping spirit; no parents to reproach their want of courage. They are not listed in the cause of their country,their country, if any they have, lies at a distance. In me behold your general; behold an army of freeborn men. Your enemy is before you, and, in his train, heavy tributes, drudgery in the mines, and all the horrors of slavery. Are those calamities to be entailed upon us? Or shall this day relieve us by a brave revenge? There is the field of battle, and let that determine. Let us seek the enemy, and as we rush upon him, remember the glory delivered down to us by our ancestors; and let each man think that upon his sword depends the fate of all posterity.
Chapter 33
This speech was received with war songs, with savage howlings, and a wild uproar of military applause. Their battalions began to form a line of battle; the brave and warlike rushed forward to the front, and the field glittered with the blaze of arms. The Romans on their side burned with equal ardour. Agricola saw the impatient spirit of his men, but did not think proper to begin the engagement till he confirmed their courage by a speech in which he said:
Chapter 34
If our present struggle were with nations wholly unknown; if we had to do with an enemy new to our swords, I should call to mind the example of other armies. At present what can I propose so bright and animating as your own exploits? I appeal to your own eyes: behold the men drawn up against you: are they not the same, who last year, under the covert of the night, assaulted the ninth legion, and, upon the first shout of our army, fled before you? A band of dastards ! who have subsisted hitherto, because of all the Britons they are the most expeditious runaways. Benumbed with fear they stand motionless on yonder spot, which you will render forever memorable by a glorious victory. Here you may end your labours, and close a scene of fifty years by one great, one glorious day. Let your country see, and let the commonwealth bear witness, if the conquest of Britain has been a lingering work, if the seeds of rebellion have not been crushed, that we at least have done our duty.
Chapter 35
As soon as the general ended, the field rung with shouts of applause. Impatient for the onset, the soldiers grasped their arms. Agricola restrained their violence, till he formed his order of battle. The auxiliary infantry, in number about eight thousand, occupied the centre. The wings consisted of three thousand horse. The legions were stationed in the rear, at the head of the intrenchments as a body of reserve to support the ranks, if necessary, but otherwise to remain inactive, that a victory, obtained without the effusion of Roman blood might be of higher value. The Caledonians kept possession of the rising grounds, extending their ranks as wide as possible, to present a formidable show of battle. Their first line was ranged on the plain, the rest in a gradual ascent on the acclivity of the hill. The intermediate space between both armies was filled with the charioteers and cavalry of the Britons, rushing to and fro in wild career, and traversing the plain with noise and tumult.
Chapter 36
The battle began, and at first was maintained at a distance. The Britons wanted neither skill nor resolution. With their long swords, and targets of small dimension, they had the address to elude the missive weapons of the Romans, and at the same time to discharge a thick volley of their own. To bring the conflict to a speedy decision, Agricola ordered three Batavian and two Tungarian cohorts to charge the enemy sword in hand. To this mode of attack those troops had been long accustomed, but to the Britons it was every way disadvantageous. Their small targets afforded no protection, and their unwieldy swords, not sharpened to a point, could do but little execution in a close engagement. The Batavians rushed to the attack with impetuous fury. Incited by their example, the other cohorts advanced with a spirit of emulation, and cut their way with terrible slaughter. Eager in pursuit of victory, they pressed forward with determined fury, leaving behind them numbers wounded, but not slain, and others not so much as hurt.
The Roman cavalry, in the mean time, was forced to give ground. The Caledonians, in their armed chariots, rushed at full speed into the thick of the battle, where the infantry were engaged. Their first impression struck a general terror, but their career was soon checked by the inequalities of the ground and the close ranks of the Romans. Pent up in narrow places, the Barbarians crowded upon each other, and were driven or dragged along by their own horses. A scene of confusion followed. Chariots without a guide, and horses without a rider, broke from the ranks in wild disorder, and flying every way, as fear and consternation urged, they overwhelmed their own files and trampled down all who came in their way.
Chapter 37
Meanwhile, the Britons who had hitherto kept their post on the hills, began to quit their station. Descending slowly, they hoped, by wheeling round the field of battle, to attack the victors in the rear. To counteract their design, Agricola ordered four squadrons of horse, which he had kept as a body of reserve, to advance to the charge. The Britons poured down with impetuosity, and retired with equal precipitation. At the same time, the cavalry, by the directions of the general, wheeled round from the wings, and fell with great slaughter on the rear of the enemy, who now perceived that their own stratagem was turned against themselves.
The field presented a dreadful spectacle of carnage and destruction. The Britons fled; the Romans pursued; they wounded, gashed, and mangled the runaways; they seized their prisoners, and to be ready for others, butchered them on the spot. Swords and bucklers, mangled limbs and dead bodies, covered the plain. The field was red with blood. The vanquished Britons had their moments of returning courage, and gave proofs of virtue and of brave despair. They fled to the woods, and rallying their scattered numbers, surrounded such of the Romans as pursued with too much eagerness.
Agricola was everywhere present. He saw the danger, and if he had not in the instant taken due precaution, the victorious army would have had reason to repent of too much confidence in success. Night coming on, the Romans weary of slaughter, desisted from the pursuit. Ten thousand of the Caledonians fell in this engagement; on the part of the Romans, the number of slain did not exceed three hundred and forty.
Chapter 38
The Roman army, elated with success, and enriched with plunder, passed the night in exultation. The Britons, on the other hand, wandered about, uncertain which way to turn, helpless and disconsolate. The mingled cries of men and women filled the air with lamentations. It is a fact well authenticated, that some laid violent hands upon their wives and children, determined with savage compassion to end their misery.
Chapter 39
The account of these transactions, sent to Rome by Agricola, was plain and simple, without any decoration of language to heighten the narrative. Domitian received it in the true spirit of his character, with a smile on his countenance, and malignity at his heart. He began to fear that the name of a private citizen might overshadow the imperial title. The reflection planted thorns in his breast. He resolved, however, to nourish resentment in sullen silence, till the tide of popularity which attended the general should ebb away, and the affection of the army had time to cool. Agricola was still in Britain, and had the command of the army and the province.
Chapter 40
Domitian, in the meantime, caused a decree to pass the Senate, by which triumphal ornaments, the honour of a statue crowned with laurel, and all other marks of distinction usually substituted in the place of a real triumph were granted to Agricola. The Emperor had also the art to circulate a report, that the province of Syria, at that time vacant by the death of Atilius Rufus, an officer of consular rank, was intended for Agricola, in order to do him honour by an appointment always given to men of the highest eminence. However that may be, Agricola resigned the command (A. D. 85), and delivered to his successor, Sallustius Lucullus, a quiet and well ordered government.
Lest his arrival at Rome should draw together too great a concourse, he concealed his approach from his friends, and entered the city privately in the dead of night. With the same secrecy, and in the night also, he went, as commanded, to present himself to the Emperor. Domitian received him with a cold salute, and, without uttering a word, left the conqueror of Britain to mix with the servile creatures of the court.
To soften prejudices, Agricola resolved to shade the lustre of his name in the mild retreat of humble virtues. With this view he resigned himself to the calm enjoyments of domestic life. Plain in his apparel, easy of access, and never attended by more than one or two friends, he was remarkable for nothing but the simplicity of his appearance.
Chapter 41
But in the distress of public affairs which soon after followed, the name of Agricola could not be suffered to remain in obscurity. By the rashness or inactivity of the commanders-in-chief, the armies of the empire were lost in Moesia, Dacia, Germany, and Pannonia. Every day brought an account of some new misfortune; forts besieged and taken; garrisons stormed, and whole cohorts with their commanding officers made prisoners of war. In times like those, when calamity followed calamity, and every successive year was marked by the defeat and slaughter of armies, the voice of the people called aloud for Agricola to be employed in the public service.
Chapter 42
The year was now at hand in which Agricola was to have by lot the proconsulship of Asia or of Africa; but the death of Civica, who had been lately murdered in his government, gave at once a warning to Agricola. and a precedent to Domitian. At this point of time, the spies of the court thought proper to pay their visits to Agricola. The design of those pretended friends was to discover whether the government of a province would be acceptable. They contented themselves, in their first approaches, with suggesting to him the value of tranquillity in a private station, and then obligingly undertook, by their interests at court, to obtain permission for him to decline the office. At length the mask fell off: by adding menaces to their insidious advice, they gained their point, and hurried him away to the presence of the Emperor. Domitian knew the part he had to act; with a concerted countenance, and an air of distant pride, he heard Agricola’s apology, and complied with his request, conscious of his own treachery, yet receiving thanks for it without a blush.
The proconsular salary, which had been usually granted in such cases, was withheld upon this occasion; perhaps in resentment, because it was not solicited, or the better reason might be, that the prince might not seem to gain by compromise what he had a right to command.
Chapter 43
The death of Agricola (A. D. 93) was felt by his family with the deepest sorrow, by his friends with tender concern, and even by foreigners with universal regret. During his illness, the common people were constantly at his door, making their inquiries. In the forum, and all circular meetings, he was the subject of conversation. When he breathed his last, no man was so hardened as to rejoice at the news. He died lamented, and not soon forgotten. What added to the public affliction, was a report that so valuable a life was ended by a dose of poison. No proof of the fact appearing, I leave the story to shift for itself. Thus much is certain, during his illness, instead of formal messages, according to the usual practice of courts, the freedmen most in favour, and the principal physicians of the Emperor, were assiduous in their visits. Was this the solicitude of friendship, or were these men the spies of state?
On the day that closed his life, while he was yet in the agony of death, the quickest intelligence of every symptom was conveyed to Domitian by messengers in waiting for the purpose. That so much industry was exerted to hasten news which the Emperor did not wish to hear, no man believed. As soon as the event was known Domitian put on an air of sorrow, and even affected to be touched with real regret. The will of the deceased gave him entire satisfaction; he was named joint heir with Agricola’s excellent wife and his most dutiful daughter, and this the tyrant considered as a voluntary mark of the testator’s love and esteem. A mind like his, debauched and blinded by continued flattery, could not perceive that by a good father, none but an evil prince is ever called to a share in the succession.
Chapter 44
Agricola was born on the ides of June, in the third consulship of Caligula; he died on the tenth before the calends of September, during the consulship of Collega and Priscus, in the fifty-sixth year of his age. [His life extended through the reigns of nine emperors, from Caligula to Domitian.] As to his person, about which in future times there may be some curiosity, he was of that make and stature which may be said to be graceful, not majestic. His countenance had not that commanding air which strikes with awe; a sweetness of expression was the prevailing character.
Though he was snatched away in the vigour of life, yet if we consider the space his glory filled in the eyes of mankind, he might be said to have died full of years. Possessing all the best enjoyments that spring from virtue, and from virtue only; adorned with every dignity, which either the consular rank or triumphal honours could bestow; what further advantage could he derive from fortune? Immoderate riches he never desired, content with an honourable independence. His wife and daughter left in a state of security, his honours blooming around him, his fame unblemished, his relations flourishing, and every tie of friendship preserved to the last, he may be considered as supremely happy, that he did not live to see the tempestuous times that soon after followed. To counterbalance his untimely end, it is at least some consolation, that he escaped that black and horrible period, in which Domitian no longer broke out in sudden fits and starts of cruelty, but, throwing off all restraint, proceeded in one continued course of unrelenting fury, as if determined to crush the commonwealth at a blow.
Contents — 46 sections
- Chapter 1
- Chapter 2
- Chapter 3
- Chapter 4
- Chapter 5
- Chapter 6
- Chapter 7
- Chapter 8
- Chapter 9
- Chapter 10
- Chapter 11
- Chapter 12
- Chapter 13
- Chapter 14
- Chapter 15
- Chapter 16
- Chapter 17
- Chapter 18
- Chapter 19
- Chapter 20
- Chapter 21
- Chapter 22
- Chapter 23
- Chapter 24
- Chapter 25
- Chapter 26
- Chapter 27
- Chapter 28
- Chapter 29
- Chapter 30
- Chapter 31
- Chapter 32
- Chapter 33
- Chapter 34
- Chapter 35
- Chapter 36
- Chapter 37
- Chapter 38
- Chapter 39
- Chapter 40
- Chapter 41
- Chapter 42
- Chapter 43
- Chapter 44
- Chapter 45
- Chapter 46
Chapter 1
Clarorum virorum facta moresque posteris tradere, antiquitus usitatum, ne nostris quidem temporibus quamquam incuriosa suorum aetas omisit, quotiens magna aliqua ac nobilis virtus vicit ac supergressa est vitium parvis magnisque civitatibus commune, ignorantiam recti et invidiam.
sed apud priores ut agere digna memoratu pronum magisque in aperto erat, ita celeberrimus quisque ingenio ad prodendam virtutis memoriam sine gratia aut ambitione bonae tantum conscientiae pretio ducebatur.
ac plerique suam ipsi vitam narrare fiduciam potius morum quam adrogantiam arbitrati sunt, nec id Rutilio et Scauro citra fidem aut obtrectationi fuit: adeo virtutes isdem temporibus optime aestimantur, quibus facillime gignuntur.
at nunc narraturo mihi vitam defuncti hominis venia opus fuit, quam non petissem incusaturus: tam saeva et infesta virtutibus tempora.
Chapter 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herennio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur.
scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret.
dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio.
memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
Chapter 3
Nunc demum redit animus; sed quamquam primo statim beatissimi saeculi ortu Nerva Caesar res olim dissociabilis miscuerit, principatum ac libertatem, augeatque quotidie felicitatem temporum Nerva Traianus, nec spem modo ac votum securitas publica, sed ipsius voti fiduciam ac robur adsumpserit, natura tamen infirmitatis humanae tardiora sunt remedia quam mala; et ut corpora nostra lente augescunt, cito extinguuntur, sic ingenia studiaque oppresseris facilius quam revocaveris: subit quippe etiam ipsius inertiae dulcedo, et invisa primo desidia postremo amatur.
quid, si per quindecim annos, grande mortalis aevi spatium, multi fortuitis casibus, promptissimus quisque saevitia principis interciderunt, pauci et, ut ita dixerim, non modo aliorum sed etiam nostri superstites sumus, exemptis e media vita tot annis, quibus iuvenes ad senectutem, senes prope ad ipsos exactae aetatis terminos per silentium venimus.
non tamen pigebit vel incondita ac rudi voce memoriam prioris servitutis ac testimonium praesentium bonorum composuisse. hic interim liber honori Agricolae soceri mei destinatus, professione pietatis aut laudatus erit aut excusatus.
Chapter 4
Gnaeus Iulius Agricola, vetere et inlustri Foroiuliensium colonia ortus, utrumque avum procuratorem Caesarum habuit, quae equestris nobilitas est. pater illi Iulius Graecinus senatorii ordinis, studio eloquentiae sapientiaeque notus, iisque ipsis virtutibus iram Gai Caesaris meritus: namque M. Silanum accusare iussus et, quia abnuerat, interfectus est.
mater Iulia Procilla fuit, rarae castitatis. in huius sinu indulgentiaque educatus per omnem honestarum artium cultum pueritiam adulescentiamque transegit.
arcebat eum ab inlecebris peccantium praeter ipsius bonam integramque naturam, quod statim parvulus sedem ac magistram studiorum Massiliam habuit, locum Graeca comitate et provinciali parsimonia mixtum ac bene compositum.
memoria teneo solitum ipsum narrare se prima in iuventa studium philosophiae acrius, ultraque quam concessum Romano ac senatori, hausisse, ni prudentia matris incensum ac flagrantem animum coercuisset.
scilicet sublime et erectum ingenium pulchritudinem ac speciem magnae excelsaeque gloriae vehementius quam caute adpetebat. mox mitigavit ratio et aetas, retinuitque, quod est difficillimum, ex sapientia modum.
Chapter 5
Prima castrorum rudimenta in Britannia Suetonio Paulino, diligenti ac moderato duci, adprobavit, electus quem contubernio aestimaret.
nec Agricola licenter, more iuvenum qui militiam in lasciviam vertunt, neque segniter ad voluptates et commeatus titulum tribunatus et inscitiam rettulit: sed noscere provinciam, nosci exercitui, discere a peritis, sequi optimos, nihil adpetere in iactationem, nihil ob formidinem recusare, simulque et anxius et intentus agere.
non sane alias excitatior magisque in ambiguo Britannia fuit: trucidati veterani, incensae coloniae, intersepti exercitus; tum de salute, mox de victoria certavere.
quae cuncta etsi consiliis ductuque alterius agebantur, ac summa rerum et reciperatae provinciae gloria in ducem cessit, artem et usum et stimulos addidere iuveni, intravitque animum militaris gloriae cupido, ingrata temporibus quibus sinistra erga eminentis interpretatio nec minus periculum ex magna fama quam ex mala.
Chapter 6
Hinc ad capessendos magistratus in urbem degressus Domitiam Decidianam, splendidis natalibus ortam, sibi iunxit; idque matrimonium ad maiora nitenti decus ac robur fuit. vixeruntque mira concordia, per mutuam caritatem et in vicem se anteponendo, nisi quod in bona uxore tanto maior laus, quanto in mala plus culpae est.
sors quaesturae provinciam Asiam, pro consule Salvium Titianum dedit, quorum neutro corruptus est, quamquam et provincia dives ac parata peccantibus, et pro consule in omnem aviditatem pronus quantalibet facilitate redempturus esset mutuam dissimulationem mali.
auctus est ibi filia, in subsidium simul et solacium; nam filium ante sublatum brevi amisit. mox inter quaesturam ac tribunatum plebis atque ipsum etiam tribunatus annum quiete et otio transiit, gnarus sub Nerone temporum, quibus inertia pro sapientia fuit.
idem praeturae tenor et silentium; nec enim iurisdictio obvenerat. ludos et inania honoris medio rationis atque abundantiae duxit, uti longe a luxuria ita famae propior.
tum electus a Galba ad dona templorum recognoscenda diligentissima conquisitione fecit, ne cuius alterius sacrilegium res publica quam Neronis sensisset.
Chapter 7
Sequens annus gravi vulnere animum domumque eius adflixit.
nam classis Othoniana licenter vaga dum Intimilium (Liguriae pars est) hostiliter populatur, matrem Agricolae in praediis suis interfecit, praediaque ipsa et magnam patrimonii partem diripuit, quae causa caedis fuerat.
igitur ad sollemnia pietatis profectus Agricola, nuntio adfectati a Vespasiano imperii deprehensus ac statim in partis transgressus est.
initia principatus ac statum urbis Mucianus regebat, iuvene admodum Domitiano et ex paterna fortuna tantum licentiam usurpante.
is missum ad dilectus agendos Agricolam integreque ac strenue versatum vicesimae legioni tarde ad sacramentum transgressae praeposuit, ubi decessor seditiose agere narrabatur: quippe legatis quoque consularibus nimia ac formidolosa erat, nec legatus praetorius ad cohibendum potens, incertum suo an militum ingenio.
ita successor simul et ultor electus rarissima moderatione maluit videri invenisse bonos quam fecisse.
Chapter 8
Praeerat tunc Britanniae Vettius Bolanus, placidius quam feroci provincia dignum est. temperavit Agricola vim suam ardoremque compescuit, ne incresceret, peritus obsequi eruditusque utilia honestis miscere.
brevi deinde Britannia consularem Petilium Cerialem accepit. habuerunt virtutes spatium exemplorum, sed primo Cerialis labores modo et discrimina, mox et gloriam communicabat: saepe parti exercitus in experimentum, aliquando maioribus copiis ex eventu praefecit.
nec Agricola umquam in suam famam gestis exsultavit; ad auctorem ac ducem ut minister fortunam referebat. ita virtute in obsequendo, verecundia in praedicando extra invidiam nec extra gloriam erat.
Chapter 9
Revertentem ab legatione legionis divus Vespasianus inter patricios adscivit; ac deinde provinciae Aquitaniae praeposuit, splendidae inprimis dignitatis administratione ac spe consulatus, cui destinarat.
credunt plerique militaribus ingeniis subtilitatem deesse, quia castrensis iurisdictio secura et obtusior ac plura manu agens calliditatem fori non exerceat.
Agricola naturali prudentia, quamvis inter togatos, facile iusteque agebat. iam vero tempora curarum remissionumque divisa: ubi conventus ac iudicia poscerent, gravis intentus, severus et saepius misericors: ubi officio satis factum, nulla ultra potestatis persona; tristitiam et adrogantiam et avaritiam exuerat.
nec illi, quod est rarissimum, aut facilitas auctoritatem aut severitas amorem deminuit. integritatem atque abstinentiam in tanto viro referre iniuria virtutum fuerit.
ne famam quidem, cui saepe etiam boni indulgent, ostentanda virtute aut per artem quaesivit: procul ab aemulatione adversus collegas, procul a contentione adversus procuratores, et vincere inglorium et atteri sordidum arbitrabatur.
minus triennium in ea legatione detentus ac statim ad spem consulatus revocatus est, comitante opinione Britanniam ei provinciam dari, nullis in hoc suis sermonibus, sed quia par videbatur.
haud semper errat fama; aliquando et elegit. consul egregiae tum spei filiam iuveni mihi despondit ac post consulatum collocavit, et statim Britanniae praepositus est, adiecto pontificatus sacerdotio.
Chapter 10
Britanniae situm populosque multis scriptoribus memoratos non in comparationem curae ingeniive referam, sed quia tum primum perdomita est. ita quae priores nondum comperta eloquentia percoluere, rerum fide tradentur.
Britannia, insularum quas Romana notitia complectitur maxima, spatio ac caelo in orientem Germaniae, in occidentem Hispaniae obtenditur, Gallis in meridiem etiam inspicitur; septentrionalia eius, nullis contra terris, vasto atque aperto mari pulsantur.
formam totius Britanniae Livius veterum, Fabius Rusticus recentium eloquentissimi auctores oblongae scutulae vel bipenni adsimulavere.
et est ea facies citra Caledoniam, unde et in universum fama: sed transgressis inmensum et enorme spatium procurrentium extremo iam litore terrarum velut in cuneum tenuatur.
hanc oram novissimi maris tunc primum Romana classis circumvecta insulam esse Britanniam adfirmavit, ac simul incognitas ad id tempus insulas, quas Orcadas vocant, invenit domuitque.
dispecta est et Thyle, quia hactenus iussum, et hiems adpetebat. sed mare pigrum et grave remigantibus perhibent ne ventis quidem perinde attolli, credo quod rariores terrae montesque, causa ac materia tempestatum, et profunda moles continui maris tardius impellitur.
naturam Oceani atque aestus neque quaerere huius operis est, ac multi rettulere: unum addiderim, nusquam latius dominari mare, multum fluminum huc atque illuc ferre, nec litore tenus adcrescere aut resorberi, sed influere penitus atque ambire, et iugis etiam ac montibus inseri velut in suo.
Chapter 11
Ceterum Britanniam qui mortales initio coluerint, indigenae an advecti, ut inter barbaros, parum compertum. habitus corporum varii atque ex eo argumenta.
namque rutilae Caledoniam habitantium comae, magni artus Germanicam originem adseverant; Silurum colorati vultus, torti plerumque crines et posita contra Hispania Hiberos veteres traiecisse easque sedes occupasse fidem faciunt; proximi Gallis et similes sunt, seu durante originis vi, seu procurrentibus in diversa terris positio caeli corporibus habitum dedit.
in universum tamen aestimanti Gallos vicinam insulam occupasse credibile est.
eorum sacra deprehendas superstitionum persuasiones; sermo haud multum diversus, in deposcendis periculis eadem audacia et, ubi advenere, in detrectandis eadem formido.
plus tamen ferociae Britanni praeferunt, ut quos nondum longa pax emollierit. nam Gallos quoque in bellis floruisse accepimus; mox segnitia cum otio intravit, amissa virtute pariter ac libertate. quod Britannorum olim victis evenit: ceteri manent quales Galli fuerunt.
Chapter 12
In pedite robur; quaedam nationes et curru proeliantur. honestior auriga, clientes propugnant. olim regibus parebant, nunc per principes factionibus et studiis distrahuntur.
nec aliud adversus validissimas gentis pro nobis utilius quam quod in commune non consulunt. rarus duabus tribusve civitatibus ad propulsandum commune periculum conventus: ita singuli pugnant, universi vincuntur.
caelum crebris imbribus ac nebulis foedum; asperitas frigorum abest. dierum spatia ultra nostri orbis mensuram; nox clara et extrema Britanniae parte brevis, ut finem atque initium lucis exiguo discrimine internoscas.
quod si nubes non officiant, aspici per noctem solis fulgorem, nec occidere et exsurgere, sed transire adfirmant. scilicet extrema et plana terrarum humili umbra non erigunt tenebras, infraque caelum et sidera nox cadit.
solum praeter oleam vitemque et cetera calidioribus terris oriri sueta patiens frugum fecundum: tarde mitescunt, cito proveniunt; eademque utriusque rei causa, multus umor terrarum caelique.
fert Britannia aurum et argentum et alia metalla, pretium victoriae. gignit et Oceanus margarita, sed subfusca ac liventia.
quidam artem abesse legentibus arbitrantur; nam in rubro mari viva ac spirantia saxis avelli, in Britannia, prout expulsa sint, colligi: ego facilius crediderim naturam margaritis deesse quam nobis avaritiam.
Chapter 13
Ipsi Britanni dilectum ac tributa et iniuncta imperii munera impigre obeunt, si iniuriae absint: has aegre tolerant, iam domiti ut pareant, nondum ut serviant.
igitur primus omnium Romanorum divus Iulius cum exercitu Britanniam ingressus, quamquam prospera pugna terruerit incolas ac litore potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non tradidisse.
mox bella civilia et in rem publicam versa principum arma, ac longa oblivio Britanniae etiam in pace: consilium id divus Augustus vocabat, Tiberius praeceptum.
agitasse Gaium Caesarem de intranda Britannia satis constat, ni velox ingenio mobili paenitentiae, et ingentes adversus Germaniam conatus frustra fuissent.
divus Claudius auctor iterati operis, transvectis legionibus auxiliisque et adsumpto in partem rerum Vespasiano, quod initium venturae mox fortunae fuit: domitae gentes, capti reges et monstratus fatis Vespasianus.
Chapter 14
Consularium primus Aulus Plautius praepositus ac subinde Ostorius Scapula, uterque bello egregius: redactaque paulatim in formam provinciae proxima pars Britanniae, addita insuper veteranorum colonia.
quaedam civitates Cogidumno regi donatae (is ad nostram usque memoriam fidissimus mansit), vetere ac iam pridem recepta populi Romani consuetudine, ut haberet instrumenta servitutis et reges.
mox Didius Gallus parta a prioribus continuit, paucis admodum castellis in ulteriora promotis, per quae fama aucti officii quaereretur. Didium Veranius excepit, isque intra annum extinctus est.
Suetonius hinc Paulinus biennio prosperas res habuit, subactis nationibus firmatisque praesidiis; quorum fiducia Monam insulam ut vires rebellibus ministrantem adgressus terga occasioni patefecit.
Chapter 15
Namque absentia legati remoto metu Britanni agitare inter se mala servitutis, conferre iniurias et interpretando accendere: nihil profici patientia nisi ut graviora tamquam ex facili tolerantibus imperentur.
singulos sibi olim reges fuisse, nunc binos imponi, e quibus legatus in sanguinem, procurator in bona saeviret. aeque discordiam praepositorum, aeque concordiam subiectis exitiosam. alterius manum centuriones, alterius servos vim et contumelias miscere.
nihil iam cupiditati, nihil libidini exceptum. in proelio fortiorem esse qui spoliet: nunc ab ignavis plerumque et inbellibus eripi domos, abstrahi liberos, iniungi dilectus, tamquam mori tantum pro patria nescientibus.
quantulum enim transisse militum, si sese Britanni numerent? sic Germanias excussisse iugum: et flumine, non Oceano defendi.
sibi patriam coniuges parentes, illis avaritiam et luxuriam causas belli esse. recessuros, ut divus Iulius recessisset, modo virtutem maiorum suorum aemularentur. neve proelii unius aut alterius eventu pavescerent: plus impetus, maiorem constantiam penes miseros esse.
iam Britannorum etiam deos misereri, qui Romanum ducem absentem, qui relegatum in alia insula exercitum detinerent; iam ipsos, quod difficillimum fuerit, deliberare. porro in eius modi consiliis periculosius esse deprehendi quam audere.
Chapter 16
His atque talibus in vicem instincti, Boudicca generis regii femina duce (neque enim sexum in imperiis discernunt) sumpsere universi bellum; ac sparsos per castella milites consectati, expugnatis praesidiis ipsam coloniam invasere ut sedem servitutis, nec ullum in barbaris saevitiae genus omisit ira et victoria.
quod nisi Paulinus cognito provinciae motu propere subvenisset, amissa Britannia foret; quam unius proelii fortuna veteri patientiae restituit, tenentibus arma plerisque, quos conscientia defectionis et propius ex legato timor agitabat, ne quamquam egregius cetera adroganter in deditos et ut suae cuiusque iniuriae ultor durius consuleret.
missus igitur Petronius Turpilianus tamquam exorabilior et delictis hostium novus eoque paenitentiae mitior, compositis prioribus nihil ultra ausus Trebellio Maximo provinciam tradidit.
Trebellius segnior et nullis castrorum experimentis, comitate quadam curandi provinciam tenuit. didicere iam barbari quoque ignoscere vitiis blandientibus, et interventus civilium armorum praebuit iustam segnitiae excusationem: sed discordia laboratum, cum adsuetus expeditionibus miles otio lasciviret.
Trebellius, fuga ac latebris vitata exercitus ira, indecorus atque humilis precario mox praefuit, ac velut pacti exercitus licentiam, dux salutem, et seditio sine sanguine stetit.
nec Vettius Bolanus, manentibus adhuc civilibus bellis, agitavit Britanniam disciplina: eadem inertia erga hostis, similis petulantia castrorum, nisi quod innocens Bolanus et nullis delictis invisus caritatem paraverat loco auctoritatis.
Chapter 17
Sed ubi cum cetero orbe Vespasianus et Britanniam reciperavit, magni duces, egregii exercitus, minuta hostium spes.
et terrorem statim intulit Petilius Cerialis, Brigantum civitatem, quae numerosissima provinciae totius perhibetur, adgressus. multa proelia, et aliquando non incruenta; magnamque Brigantum partem aut victoria amplexus est aut bello.
et Cerialis quidem alterius successoris curam famamque obruisset: sustinuitque molem Iulius Frontinus, vir magnus, quantum licebat, validamque et pugnacem Silurum gentem armis subegit, super virtutem hostium locorum quoque difficultates eluctatus.
Chapter 18
Hunc Britanniae statum, has bellorum vices media iam aestate transgressus Agricola invenit, cum et milites velut omissa expeditione ad securitatem et hostes ad occasionem verterentur.
Ordovicum civitas haud multo ante adventum eius alam in finibus suis agentem prope universam obtriverat, eoque initio erecta provincia.
et quibus bellum volentibus erat, probare exemplum ac recentis legati animum opperiri, cum Agricola, quamquam transvecta aestas, sparsi per provinciam numeri, praesumpta apud militem illius anni quies, tarda et contraria bellum inchoaturo, et plerisque custodiri suspecta potius videbatur, ire obviam discrimini statuit; contractisque legionum vexillis et modica auxiliorum manu, quia in aequum degredi Ordovices non audebant, ipse ante agmen, quo ceteris par animus simili periculo esset, erexit aciem.
caesaque prope universa gente, non ignarus instandum famae ac, prout prima cessissent, terrorem ceteris fore, Monam insulam, a cuius possessione revocatum Paulinum rebellione totius Britanniae supra memoravi, redigere in potestatem animo intendit.
sed, ut in subitis consiliis, naves deerant: ratio et constantia ducis transvexit. depositis omnibus sarcinis lectissimos auxiliarium, quibus nota vada et patrius nandi usus, quo simul seque et arma et equos regunt, ita repente inmisit, ut obstupefacti hostes, qui classem, qui navis, qui mare exspectabant, nihil arduum aut invictum crediderint sic ad bellum venientibus.
ita petita pace ac dedita insula clarus ac magnus haberi Agricola, quippe cui ingredienti provinciam, quod tempus alii per ostentationem et officiorum ambitum transigunt, labor et periculum placuisset.
nec Agricola prosperitate rerum in vanitatem usus, expeditionem aut victoriam vocabat victos continuisse; ne laureatis quidem gesta prosecutus est, sed ipsa dissimulatione famae famam auxit, aestimantibus quanta futuri spe tam magna tacuisset.
Chapter 19
Ceterum animorum provinciae prudens, simulque doctus per aliena experimenta parum profici armis, si iniuriae sequerentur, causas bellorum statuit excidere.
a se suisque orsus primum domum suam coercuit, quod plerisque haud minus arduum est quam provinciam regere. nihil per libertos servosque publicae rei, non studiis privatis nec ex commendatione aut precibus centurionem militesve adscire, sed optimum quemque fidissimum putare.
omnia scire, non omnia exsequi. parvis peccatis veniam, magnis severitatem commodare; nec poena semper, sed saepius paenitentia contentus esse; officiis et administrationibus potius non peccaturos praeponere, quam damnare cum peccassent.
frumenti et tributorum exactionem aequalitate munerum mollire, circumcisis quae in quaestum reperta ipso tributo gravius tolerabantur. namque per ludibrium adsidere clausis horreis et emere ultro frumenta ac ludere pretio cogebantur.
divortia itinerum et longinquitas regionum indicebatur, ut civitates proximis hibernis in remota et avia deferrent, donec quod omnibus in promptu erat paucis lucrosum fieret.
Chapter 20
Haec primo statim anno comprimendo egregiam famam paci circumdedit, quae vel incuria vel intolerantia priorum haud minus quam bellum timebatur.
sed ubi aestas advenit, contracto exercitu multus in agmine, laudare modestiam, disiectos coërcere; loca castris ipse capere, aestuaria ac silvas ipse praetemptare; et nihil interim apud hostis quietum pati, quo minus subitis excursibus popularetur; atque ubi satis terruerat, parcendo rursus invitamenta pacis ostentare.
quibus rebus multae civitates, quae in illum diem ex aequo egerant, datis obsidibus iram posuere et praesidiis castellisque circumdatae, sunt tanta ratione curaque, ut nulla ante Britanniae nova pars pariter inlacessita transierit.
Chapter 21
Sequens hiems saluberrimis consiliis absumpta. namque ut homines dispersi ac rudes eoque in bella faciles quieti et otio per voluptates adsuescerent, hortari privatim, adiuvare publice, ut templa fora domos exstruerent, laudando promptos, et castigando segnis: ita honoris aemulatio pro necessitate erat.
iam vero principum filios liberalibus artibus erudire, et ingenia Britannorum studiis Gallorum anteferre, ut qui modo linguam Romanam abnuebant, eloquentiam concupiscerent.
inde etiam habitus nostri honor et frequens toga; paulatimque discessum ad delenimenta vitiorum, porticus et balnea et conviviorum elegantiam. idque apud inperitos humanitas vocabatur, cum pars servitutis esset.
Chapter 22
Tertius expeditionum annus novas gentis aperuit, vastatis usque ad Tanaum (aestuario nomen est) nationibus. qua formidine territi hostes quamquam conflictatum saevis tempestatibus exercitum lacessere non ausi; ponendisque insuper castellis spatium fuit.
adnotabant periti non alium ducem opportunitates locorum sapientius legisse. nullum ab Agricola positum castellum aut vi hostium expugnatum aut pactione ac fuga desertum; nam adversus moras obsidionis annuis copiis firmabantur.
ita intrepida ibi hiems, crebrae eruptiones et sibi quisque praesidio, inritis hostibus eoque desperantibus, quia soliti plerumque damna aestatis hibernis eventibus pensare tum aestate atque hieme iuxta pellebantur.
nec Agricola umquam per alios gesta avidus intercepit: seu centurio seu praefectus incorruptum facti testem habebat. apud quosdam acerbior in conviciis narrabatur; ut erat comis bonis, ita adversus malos iniucundus.
ceterum ex iracundia nihil supererat secretum, ut silentium eius non timeres: honestius putabat offendere quam odisse.
Chapter 23
Quarta aestas obtinendis quae percucurrerat insumpta; ac si virtus exercituum et Romani nominis gloria pateretur, inventus in ipsa Britannia terminus.
namque Clota et Bodotria diversi maris aestibus per inmensum revectae, angusto terrarum spatio dirimuntur: quod tum praesidiis firmabatur atque omnis propior sinus tenebatur, summotis velut in aliam insulam hostibus.
Chapter 24
Quinto expeditionum anno nave prima transgressus ignotas ad id tempus gentis crebris simul ac prosperis proeliis domuit; eamque partem Britanniae quae Hiberniam aspicit copiis instruxit, in spem magis quam ob formidinem, si quidem Hibernia medio inter Britanniam atque Hispaniam sita et Gallico quoque mari opportuna valentissimam imperii partem magnis in vicem usibus miscuerit.
spatium eius, si Britanniae comparetur, angustius nostri maris insulas superat. solum caelumque et ingenia cultusque hominum haud multum a Britannia differunt; in [...] melius aditus portusque per commercia et negotiatores cogniti.
Agricola expulsum seditione domestica unum ex regulis gentis exceperat ac specie amicitiae in occasionem retinebat. saepe ex eo audivi legione una et modicis auxiliis debellari obtinerique Hiberniam posse; idque etiam adversus Britanniam profuturum, si Romana ubique arma et velut e conspectu libertas tolleretur.
Chapter 25
Ceterum aestate, qua sextum officii annum inchoabat, amplexus civitates trans Bodotriam sitas, quia motus universarum ultra gentium et infesta hostibus exercitus itinera timebantur, portus classe exploravit; quae ab Agricola primum adsumpta in partem virium sequebatur egregia specie, cum simul terra, simul mari bellum impelleretur, ac saepe isdem castris pedes equesque et nauticus miles mixti copiis et laetitia sua quisque facta, suos casus attollerent, ac modo silvarum ac montium profunda, modo tempestatum ac fluctuum adversa, hinc terra et hostis, hinc victus Oceanus militari iactantia compararentur.
Britannos quoque, ut ex captivis audiebatur, visa classis obstupefaciebat, tamquam aperto maris sui secreto ultimum victis perfugium clauderetur.
ad manus et arma conversi Caledoniam incolentes populi, paratu magno, maiore fama, uti mos est de ignotis, obpugnare ultro castella adorti, metum ut provocantes addiderant; regrediendumque citra Bodotriam et excedendum potius quam pellerentur ignavi specie prudentium admonebant, cum interim cognoscit hostis pluribus agminibus inrupturos.
ac ne superante numero et peritia locorum circumiretur, diviso et ipse in tris partes exercitu incessit.
Chapter 26
Quod ubi cognitum hosti, mutato repente consilio universi nonam legionem ut maxime invalidam nocte adgressi, inter somnum ac trepidationem caesis vigilibus inrupere.
iamque in ipsis castris pugnabatur, cum Agricola iter hostium ab exploratoribus edoctus et vestigiis insecutus, velocissimos equitum peditumque adsultare tergis pugnantium iubet, mox ab universis adici clamorem; et propinqua luce fulsere signa.
ita ancipiti malo territi Britanni; et Romanis rediit animus, ac securi pro salute de gloria certabant. ultro quin etiam erupere, et fuit atrox in ipsis portarum angustiis proelium, donec pulsi hostes, utroque exercitu certante, his, ut tulisse opem, illis, ne eguisse auxilio viderentur.
quod nisi paludes et silvae fugientis texissent, debellatum illa victoria foret.
Chapter 27
Cuius conscientia ac fama ferox exercitus nihil virtuti suae invium et penetrandam Caledoniam inveniendumque tandem Britanniae terminum continuo proeliorum cursu fremebant.
atque illi modo cauti ac sapientes prompti post eventum ac magniloqui erant. iniquissima haec bellorum condicio est: prospera omnes sibi vindicant, adversa uni imputantur.
at Britanni non virtute se, sed occasione et arte ducis victos rati, nihil ex adrogantia remittere, quo minus iuventutem armarent, coniuges ac liberos in loca tuta transferrent, coetibus ac sacrificiis conspirationem civitatum sancirent. atque ita inritatis utrimque animis discessum.
Chapter 28
Eadem aestate cohors Usiporum per Germanias conscripta et in Britanniam transmissa magnum ac memorabile facinus ausa est.
occiso centurione ac militibus, qui ad tradendam disciplinam inmixti manipulis exemplum et rectores habebantur, tris liburnicas adactis per vim gubernatoribus ascendere; et uno †remigante, suspectis duobus eoque interfectis, nondum vulgato rumore ut miraculum praevehebantur.
mox ad aquam atque utilia raptis secum [...] cum plerisque Britannorum sua defensantium proelio congressi ac saepe victores, aliquando pulsi, eo ad extremum inopiae venere, ut infirmissimos suorum, mox sorte ductos vescerentur.
atque ita circumvecti Britanniam, amissis per inscitiam regendi navibus, pro praedonibus habiti, primum a Suebis, mox a Frisiis intercepti sunt.
ac fuere quos per commercia venundatos et in nostram usque ripam mutatione ementium adductos indicium tanti casus inlustravit.
Chapter 29
Initio aestatis Agricola domestico vulnere ictus, anno ante natum filium amisit. quem casum neque ut plerique fortium virorum ambitiose, neque per lamenta rursus ac maerorem muliebriter tulit; et in luctu bellum inter remedia erat.
igitur praemissa classe, quae pluribus locis praedata magnum et incertum terrorem faceret, expedito exercitu, cui ex Britannis fortissimos et longa pace exploratos addiderat, ad montem Graupium pervenit, quem iam hostis insederat.
nam Britanni nihil fracti pugnae prioris eventu et ultionem aut servitium exspectantes, tandemque docti commune periculum concordia propulsandum, legationibus et foederibus omnium civitatum vires exciverant.
iamque super triginta milia armatorum aspiciebantur, et adhuc adfluebat omnis iuventus et quibus cruda ac viridis senectus, clari bello et sua quisque decora gestantes, cum inter pluris duces virtute et genere praestans nomine Calgacus apud contractam multitudinem proelium poscentem in hunc modum locutus fertur:
Chapter 30
Quotiens causas belli et necessitatem nostram intueor, magnus mihi animus est hodiernum diem consensumque vestrum initium libertatis toti Britanniae fore: nam et universi servitutis expertes, et nullae ultra terrae ac ne mare quidem securum inminente nobis classe Romana.
ita proelium atque arma, quae fortibus honesta, eadem etiam ignavis tutissima sunt.
priores pugnae, quibus adversus Romanos varia fortuna certatum est, spem ac subsidium in nostris manibus habebant, quia nobilissimi totius Britanniae eoque in ipsis penetralibus siti nec servientium litora aspicientes, oculos quoque a contactu dominationis inviolatos habebamus.
nos terrarum ac libertatis extremos recessus ipse ac sinus famae in hunc diem defendit: atque omne ignotum pro magnifico est:
sed nunc terminus Britanniae patet, nulla iam ultra gens, nihil nisi fluctus et saxa, et infestiores Romani, quorum superbiam frustra per obsequium ac modestiam effugeris.
raptores orbis, postquam cuncta vastantibus defuere terrae, iam et mare scrutantur: si locuples hostis est, avari, si pauper, ambitiosi, quos non Oriens, non Occidens satiaverit: soli omnium opes atque inopiam pari adfectu concupiscunt.
auferre trucidare rapere falsis nominibus imperium, atque ubi solitudinem faciunt, pacem appellant.
Chapter 31
Liberos cuique ac propinquos suos natura carissimos esse voluit: hi per dilectus alibi servituri auferuntur; coniuges sororesque etiam si hostilem libidinem effugiant, nomine amicorum atque hospitum polluuntur.
bona fortunaeque in tributum, ager atque annus in frumentum, corpora ipsa ac manus silvis ac paludibus emuniendis inter verbera ac contumelias conteruntur. nata servituti mancipia semel veneunt, atque ultro a dominis aluntur: Britannia servitutem suam cotidie emit, cotidie pascit.
ac sicut in familia recentissimus quisque servorum etiam conservis ludibrio est, sic in hoc orbis terrarum vetere famulatu novi nos et viles in excidium petimur; neque enim arva nobis aut metalla aut portus sunt, quibus exercendis reservemur.
virtus porro ac ferocia subiectorum ingrata imperantibus; et longinquitas ac secretum ipsum quo tutius, eo suspectius. ita sublata spe veniae tandem sumite animum, tam quibus salus quam quibus gloria carissima est.
Brigantes femina duce exurere coloniam, expugnare castra, ac nisi felicitas in socordiam vertisset, exuere iugum potuere: nos integri et indomiti et in libertatem, non in paenitentiam †laturi; primo statim congressu ostendamus, quos sibi Caledonia viros seposuerit.
Chapter 32
An eandem Romanis in bello virtutem quam in pace lasciviam adesse creditis? nostris illi dissensionibus ac discordiis clari vitia hostium in gloriam exercitus sui vertunt; quem contractum ex diversissimis gentibus ut secundae res tenent, ita adversae dissolvent: nisi si Gallos et Germanos et (pudet dictu) Britannorum plerosque, licet dominationi alienae sanguinem commodent, diutius tamen hostis quam servos, fide et adfectu teneri putatis.
metus ac terror sunt infirma vincla caritatis; quae ubi removeris, qui timere desierint, odisse incipient. omnia victoriae incitamenta pro nobis sunt: nullae Romanos coniuges accendunt, nulli parentes fugam exprobraturi sunt; aut nulla plerisque patria aut alia est.
paucos numero, trepidos ignorantia, caelum ipsum ac mare et silvas, ignota omnia circumspectantis, clausos quodam modo ac vinctos di nobis tradiderunt. ne terreat vanus aspectus et auri fulgor atque argenti, quod neque tegit neque vulnerat.
in ipsa hostium acie inveniemus nostras manus: adgnoscent Britanni suam causam, recordabuntur Galli priorem libertatem, deserent illos ceteri Germani tam quam nuper Usipi reliquerunt. nec quicquam ultra formidinis: vacua castella, senum coloniae, inter male parentis et iniuste imperantis aegra municipia et discordantia.
hic dux, hic exercitus: ibi tributa et metalla et ceterae servientium poenae, quas in aeternum perferre aut statim ulcisci in hoc campo est. proinde ituri in aciem et maiores vestros et posteros cogitate.
Chapter 33
Excepere orationem alacres, ut barbaris moris, cantu fremituque et clamoribus dissonis. iamque agmina et armorum fulgores audentissimi cuiusque procursu; simul instruebatur acies, cum Agricola quamquam laetum et vix munimentis coërcitum militem accendendum adhuc ratus, ita disseruit:
septimus annus est, commilitones, ex quo virtute vestra auspiciis imperii Romani, fide atque opera nostra Britanniam vicistis. tot expeditionibus, tot proeliis, seu fortitudine adversus hostis seu patientia ac labore paene adversus ipsam rerum naturam opus fuit, neque me militum neque vos ducis paenituit.
ergo egressi, ego veterum legatorum, vos priorum exercituum terminos, finem Britanniae non fama nec rumore, sed castris et armis tenemus: inventa Britannia et subacta.
equidem saepe in agmine, cum vos paludes montesve et flumina fatigarent, fortissimi cuiusque voces audiebam: quando dabitur hostis, quando acies? veniunt, e latebris suis extrusi, et vota virtusque in aperto, omniaque prona victoribus atque eadem victis adversa.
nam ut superasse tantum itineris, silvas evasisse, transisse aestuaria pulchrum ac decorum in frontem, ita fugientibus periculosissima quae hodie prosperrima sunt; neque enim nobis aut locorum eadem notitia aut commeatuum eadem abundantia, sed manus et arma et in his omnia.
quod ad me attinet, iam pridem mihi decretum est neque exercitus neque ducis terga tuta esse. proinde et honesta mors turpi vita potior, et incolumitas ac decus eodem loco sita sunt; nec inglorium fuerit in ipso terrarum ac naturae fine cecidisse.
Chapter 34
Si novae gentes atque ignota acies constitisset, aliorum exercituum exemplis vos hortarer: nunc vestra decora recensete, vestros oculos interrogate. hi sunt, quos proximo anno unam legionem furto noctis adgressos clamore debellastis; hi ceterorum Britannorum fugacissimi ideoque tam diu superstites.
quo modo silvas saltusque penetrantibus fortissimum quodque animal contra ruere, pavida et inertia ipso agminis sono pellebantur, sic acerrimi Britannorum iam pridem ceciderunt, reliquus est numerus ignavorum et metuentium.
quos quod tandem invenistis, non restiterunt, sed deprehensi sunt; novissimae res et extremus metus corpora defixere in his vestigiis, in quibus pulchram et spectabilem victoriam ederetis.
transigite cum expeditionibus, imponite quinquaginta annis magnum diem, adprobate rei publicae numquam exercitui imputari potuisse aut moras belli aut causas rebellandi.
Chapter 35
Et adloquente adhuc Agricola militum ardor eminebat, et finem orationis ingens alacritas consecuta est, statimque ad arma discursum.
instinctos ruentisque ita disposuit, ut peditum auxilia, quae octo milium erant, mediam aciem firmarent, equitum tria milia cornibus adfunderentur. legiones pro vallo stetere, ingens victoriae decus citra Romanum sanguinem bellandi, et auxilium, si pellerentur.
Britannorum acies in speciem simul ac terrorem editioribus locis constiterat ita, ut primum agmen in aequo, ceteri per adclive iugum conexi velut insurgerent; media campi covinnarius eques strepitu ac discursu complebat.
tum Agricola superante hostium multitudine veritus, ne in frontem simul et latera suorum pugnaretur, diductis ordinibus, quamquam porrectior acies futura erat et arcessendas plerique legiones admonebant, promptior in spem et firmus adversis, dimisso equo pedes ante vexilla constitit.
Chapter 36
Ac primo congressu eminus certabatur; simulque constantia, simul arte Britanni ingentibus gladiis et brevibus caetris missilia nostrorum vitare vel excutere, atque ipsi magnam vim telorum superfundere, donec Agricola Batavorum cohortis ac Tungrorum duas cohortatus est, ut rem ad mucrones ac manus adducerent; quod et ipsis vetustate militiae exercitatum et hostibus inhabile parva scuta et enormis gladios gerentibus; nam Britannorum gladii sine mucrone complexum armorum et in arto pugnam non tolerabant.
igitur ut Batavi miscere ictus, ferire umbonibus, ora fodere, et stratis qui in aequo adstiterant, erigere in collis aciem coepere, ceterae cohortes aemulatione et impetu conisae proximos quosque caedere: ac plerique semineces aut integri festinatione victoriae relinquebantur.
interim equitum turmae, ut fugere covinnarii, peditum se proelio miscuere. et quamquam recentem terrorem intulerant, densis tamen hostium agminibus et inaequalibus locis haerebant; minimeque equestris ei pugnae facies erat, cum †egra diu aut stante simul equorum corporibus impellerentur; ac saepe vagi currus, exterriti sine rectoribus equi, ut quemque formido tulerat, transversos aut obvios incursabant.
Chapter 37
Et Britanni, qui adhuc pugnae expertes summa collium insederant et paucitatem nostrorum vacui spernebant, degredi paulatim et circumire terga vincentium coeperant, ni id ipsum veritus Agricola quattuor equitum alas, ad subita belli retentas, venientibus opposuisset, quantoque ferocius adcucurrerant, tanto acrius pulsos in fugam disiecisset.
ita consilium Britannorum in ipsos versum, transvectaeque praecepto ducis a fronte pugnantium alae aversam hostium aciem invasere. tum vero patentibus locis grande et atrox spectaculum: sequi, vulnerare, capere, atque eosdem oblatis aliis trucidare.
iam hostium, prout cuique ingenium erat, catervae armatorum paucioribus terga praestare, quidam inermes ultro ruere ac se morti offerre. passim arma et corpora et laceri artus et cruenta humus; et aliquando etiam victis ira virtusque.
postquam silvis adpropinquaverunt, idem primos sequentium incautos collecti et locorum gnari circumveniebant. quod ni frequens ubique Agricola validas et expeditas cohortis indaginis modo et, sicubi artiora erant, partem equitum dimissis equis, simul rariores silvas equitem persultare iussisset, acceptum aliquod vulnus per nimiam fiduciam foret.
ceterum ubi compositos firmis ordinibus sequi rursus videre, in fugam versi, non agminibus, ut prius, nec alius alium respectantes: rari et vitabundi in vicem longinqua atque avia petiere.
finis sequendi nox et satietas fuit. caesa hostium ad decem milia: nostrorum trecenti sexaginta cecidere, in quis Aulus Atticus praefectus cohortis, iuvenili ardore et ferocia equi hostibus inlatus.
Chapter 38
Et nox quidem gaudio praedaque laeta victoribus: Britanni palantes mixtoque virorum mulierumque ploratu trahere vulneratos, vocare integros, deserere domos ac per iram ultro incendere, eligere latebras et statim relinquere; miscere in vicem consilia aliqua, dein separare; aliquando frangi aspectu pignorum suorum, saepius concitari.
satisque constabat saevisse quosdam in coniuges ac liberos, tamquam misererentur. proximus dies faciem victoriae latius aperuit: vastum ubique silentium, secreti colles, fumantia procul tecta, nemo exploratoribus obvius.
quibus in omnem partem dimissis, ubi incerta fugae vestigia neque usquam conglobari hostis compertum (et exacta iam aestate spargi bellum nequibat), in finis Borestorum exercitum deducit.
ibi acceptis obsidibus, praefecto classis circumvehi Britanniam praecipit. datae ad id vires, et praecesserat terror. ipse peditem atque equites lento itinere, quo novarum gentium animi ipsa transitus mora terrerentur, in hibernis locavit.
et simul classis secunda tempestate ac fama Trucculensem portum tenuit, unde proximo Britanniae latere lecto omni redierat.
Chapter 39
Hunc rerum cursum, quamquam nulla verborum iactantia epistulis Agricolae auctum, ut Domitiano moris erat, fronte laetus, pectore anxius excepit.
inerat conscientia derisui fuisse nuper falsum e Germania triumphum, emptis per commercia, quorum habitus et crines in captivorum speciem formarentur: at nunc veram magnamque victoriam tot milibus hostium caesis ingenti fama celebrari.
id sibi maxime formidolosum, privati hominis nomen supra principis attolli: frustra studia fori et civilium artium decus in silentium acta, si militarem gloriam alius occuparet; et cetera utcumque facilius dissimulari, ducis boni imperatoriam virtutem esse.
talibus curis exercitus, quodque saevae cogitationis indicium erat, secreto suo satiatus, optimum in praesentia statuit reponere odium, donec impetus famae et favor exercitus languesceret: nam etiam tum Agricola Britanniam obtinebat.
Chapter 40
Igitur triumphalia ornamenta et inlustris statuae honorem et quidquid pro triumpho datur, multo verborum honore cumulata, decerni in senatu iubet addique insuper opinionem, Suriam provinciam Agricolae destinari, vacuam tum morte Atilii Rufi consularis et maioribus reservatam.
credidere plerique libertum ex secretioribus ministeriis missum ad Agricolam codicillos, quibus ei Suria dabatur, tulisse, cum praecepto ut, si in Britannia foret, traderentur; eumque libertum in ipso freto Oceani obvium Agricolae, ne appellato quidem eo ad Domitianum remeasse, sive verum istud, sive ex ingenio principis fictum ac compositum est.
tradiderat interim Agricola successori suo provinciam quietam tutamque. ac ne notabilis celebritate et frequentia occurrentium introitus esset, vitato amicorum officio noctu in urbem, noctu in Palatium, ita ut praeceptum erat, venit; exceptusque brevi osculo et nullo sermone turbae servientium inmixtus est.
ceterum uti militare nomen, grave inter otiosos, aliis virtutibus temperaret, tranquillitatem atque otium penitus hausit, cultu modicus, sermone facilis, uno aut altero amicorum comitatus, adeo uti plerique, quibus magnos viros per ambitionem aestimare mos est, viso aspectoque Agricola quaererent famam, pauci interpretarentur.
Chapter 41
Crebro per eos dies apud Domitianum absens accusatus, absens absolutus est. causa periculi non crimen ullum aut querela laesi cuiusquam, sed infensus virtutibus princeps et gloria viri ac pessimum inimicorum genus, laudantes.
et ea insecuta sunt rei publicae tempora, quae sileri Agricolam non sinerent: tot exercitus in Moesia Daciaque et Germania et Pannonia temeritate aut per ignaviam ducum amissi, tot militares viri cum tot cohortibus expugnati et capti; nec iam de limite imperii et ripa, sed de hibernis legionum et possessione dubitatum.
ita cum damna damnis continuarentur atque omnis annus funeribus et cladibus insigniretur, poscebatur ore vulgi dux Agricola, comparantibus cunctis vigorem, et constantiam et expertum bellis animum cum inertia et formidine ceterorum.
quibus sermonibus satis constat Domitiani quoque auris verberatas, dum optimus quisque libertorum amore et fide, pessimi malignitate et livore pronum deterioribus principem exstimulabant. sic Agricola simul suis virtutibus, simul vitiis aliorum in ipsam gloriam praeceps agebatur.
Chapter 42
Aderat iam annus, quo proconsulatum Africae et Asiae sortiretur, et occiso Civica nuper nec Agricolae consilium deerat nec Domitiano exemplum. accessere quidam cogitationum principis periti, qui iturusne esset in provinciam ultro Agricolam interrogarent.
ac primo occultius quietem et otium laudare, mox operam suam in adprobanda excusatione offerre, postremo non iam obscuri suadentes simul terrentesque pertraxere ad Domitianum.
qui paratus simulatione, in adrogantiam compositus, et audiit preces excusantis et, cum adnuisset, agi sibi gratias passus est, nec erubuit beneficii invidia. salarium tamen proconsuli consulari solitum offerri et quibusdam a se ipso concessum Agricolae non dedit, sive offensus non petitum, sive ex conscientia, ne quod vetuerat videretur emisse.
proprium humani ingenii est odisse quem laeseris: Domitiani vero natura praeceps in iram, et quo obscurior, eo inrevocabilior, moderatione tamen prudentiaque Agricolae leniebatur, quia non contumacia neque inani iactatione libertatis famam fatumque provocabat.
sciant, quibus moris est inlicita mirari, posse etiam sub malis principibus magnos viros esse, obsequiumque ac modestiam, si industria ac vigor adsint, eo laudis excedere, quo plerique per abrupta, sed in nullum rei publicae usum ambitiosa morte inclaruerunt.
Chapter 43
Finis vitae eius nobis luctuosus, amicis tristis, extraneis etiam ignotisque non sine cura fuit. vulgus quoque et hic aliud agens populus et ventitavere ad domum et per fora et circulos locuti sunt; nec quisquam audita morte Agricolae aut laetatus est aut statim oblitus.
augebat miserationem constans rumor veneno interceptum: nobis nihil comperti, adfirmare ausim. ceterum per omnem valetudinem eius crebrius quam ex more principatus per nuntios visentis et libertorum primi et medicorum intimi venere, sive cura illud sive inquisitio erat.
supremo quidem die momenta ipsa deficientis per dispositos cursores nuntiata constabat, nullo credente sic adcelerari quae tristis audiret. speciem tamen doloris animi vultu prae se tulit, securus iam odii et qui facilius dissimularet gaudium quam metum.
satis constabat lecto testamento Agricolae, quo coheredem optimae uxori et piissimae filiae Domitianum scripsit, laetatum eum velut honore iudicioque. tam caeca et corrupta mens adsiduis adulationibus erat, ut nesciret a bono patre non scribi heredem nisi malum principem.
Chapter 44
Natus erat Agricola Gaio Caesare tertium consule idibus Iuniis: excessit quarto et quinquagesimo anno, decumo kalendas Septembris Collega Priscoque consulibus.
quod si habitum quoque eius posteri noscere velint, decentior quam sublimior fuit; nihil impetus in vultu: gratia oris supererat. bonum virum facile crederes, magnum libenter.
et ipse quidem, quamquam medio in spatio integrae aetatis ereptus, quantum ad gloriam, longissimum aevum peregit. quippe et vera bona, quae in virtutibus sita sunt, impleverat, et consulari ac triumphalibus ornamentis praedito quid aliud adstruere fortuna poterat?
opibus nimiis non gaudebat, speciosae non contigerant. filia atque uxore superstitibus potest videri etiam beatus incolumi dignitate, florente fama, salvis adfinitatibus et amicitiis futura effugisse.
nam sicuti [...] durare in hanc beatissimi saeculi lucem ac principem Traianum videre, quod augurio votisque apud nostras auris ominabatur, ita festinatae mortis grande solacium tulit evasisse postremum illud tempus, quo Domitianus non iam per intervalla ac spiramenta temporum, sed continuo et velut uno ictu rem publicam exhausit.
Chapter 45
Non vidit Agricola obsessam curiam et clausum armis senatum et eadem strage tot consularium caedes, tot nobilissimarum feminarum exilia et fugas. una adhuc victoria Carus Metius censebatur, et intra Albanam arcem sententia Messalini strepebat, et Massa Baebius tum reus erat: mox nostrae duxere Helvidium in carcerem manus; nos Mauricum Rusticumque divisimus; nos innocenti sanguine Senecio perfudit.
Nero tamen subtraxit oculos suos iussitque scelera, non spectavit: praecipua sub Domitiano miseriarum pars erat videre et aspici, cum suspiria nostra subscriberentur, cum denotandis tot hominum palloribus sufficeret saevus ille vultus et rubor, quo se contra pudorem muniebat.
Tu vero felix, Agricola, non vitae tantum claritate, sed etiam opportunitate mortis. ut perhibent qui interfuerunt novissimis sermonibus tuis, constans et libens fatum excepisti, tamquam pro virili portione innocentiam principi donares.
sed mihi filiaeque eius praeter acerbitatem parentis erepti auget maestitiam, quod adsidere valetudini, fovere deficientem, satiari vultu complexuque non contigit.
excepissemus certe mandata vocesque, quas penitus animo figeremus. noster hic dolor, nostrum vulnus, nobis tam longae absentiae condicione ante quadriennium amissus est.
omnia sine dubio, optime parentum, adsidente amantissima uxore superfuere honori tuo: paucioribus tamen lacrimis comploratus es, et novissima in luce desideravere aliquid oculi tui.
Chapter 46
Si quis piorum manibus locus, si, ut sapientibus placet, non cum corpore extinguuntur magnae animae, placide quiescas, nosque et domum tuam ab infirmo desiderio et muliebribus lamentis ad contemplationem virtutum tuarum voces, quas neque lugeri neque plangi fas est.
admiratione te potius et inmortalibus laudibus et, si natura suppeditet, similitudine colamus: is verus honos, ea coniunctissimi cuiusque pietas.
id filiae quoque uxorique praeceperim, sic patris, sic mariti memoriam venerari, ut omnia facta dictaque eius secum revolvant, formamque ac figuram animi magis quam corporis complectantur, non quia intercedendum putem imaginibus quae marmore aut aere finguntur, sed, ut vultus hominum, ita simulacra vultus inbecilla ac mortalia sunt, forma mentis aeterna, quam tenere et exprimere non per alienam materiam et artem, sed tuis ipse moribus possis.
quidquid ex Agricola amavimus, quidquid mirati sumus, manet mansurumque est in animis hominum in aeternitate temporum, fama rerum; nam multos veterum velut inglorios et ignobilis oblivio obruit: Agricola posteritati narratus et traditus superstes erit.
Chapter 1
Clarorum virorum facta moresque posteris tradere, antiquitus usitatum, ne nostris quidem temporibus quamquam incuriosa suorum aetas omisit, quotiens magna aliqua ac nobilis virtus vicit ac supergressa est vitium parvis magnisque civitatibus commune, ignorantiam recti et invidiam.
sed apud priores ut agere digna memoratu pronum magisque in aperto erat, ita celeberrimus quisque ingenio ad prodendam virtutis memoriam sine gratia aut ambitione bonae tantum conscientiae pretio ducebatur.
ac plerique suam ipsi vitam narrare fiduciam potius morum quam adrogantiam arbitrati sunt, nec id Rutilio et Scauro citra fidem aut obtrectationi fuit: adeo virtutes isdem temporibus optime aestimantur, quibus facillime gignuntur.
at nunc narraturo mihi vitam defuncti hominis venia opus fuit, quam non petissem incusaturus: tam saeva et infesta virtutibus tempora.
Chapter 4
CNAEUS JULIUS AGRICOLA was born at the ancient and respectable colony of Forojulium. His grandfather, by the maternal as well as the paternal line, served the office of imperial procurator, a trust of importance, which always confers the equestrian dignity. His father, Julius Grsecinus, was a member of the Senate, distinguished by his eloquence and philosophy. His merit gave umbrage to Caligula. Being commanded by that emperor to undertake the prosecution of Marcus Silanus, he refused to comply, and was put to death. Julia Procilla, Agricola’s mother, was respected for the purity of her manners. Under her care and, as it were, in her bosom, the tender mind of the son was trained to science and every liberal accomplishment. His own ingenuous disposition guarded him against the seductions of pleasure. To that happy temperament was added the advantage of pursuing his studies at Marseilles, that seat of learning, where the refinements of Greece were happily blended with the sober manners of provincial economy.
Chapter 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herennio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur.
scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret.
dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio.
memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
Chapter 5
His first rudiments of military knowledge were acquired in Britain, under the conduct of Suetonius Paulinus, that experienced officer, active, vigilant, yet mild in command. Agricola was soon distinguished by his general, and selected to live with him at head-quarters. Honoured in this manner, he did not, as is usual with young men, mix riot and dissipation with actual service; nor did he avail himself of his rank of military tribune to obtain leave of absence, in order to pass his time in idle pleasures and ignorance of his duty. To know the province, and make himself known to the army; to learn from men of experience, and to emulate the best examples; to seek no enterprise with a forward spirit, and to decline none with timid caution, were the rules he laid down to himself; prudent with valour, and brave without ostentation.
A more active campaign had never been known, nor was Britain at any time as fiercely disputed. Our veteran forces were put to the sword; our colonies smoked on the ground; and the legions were intercepted on their march. The struggle was then for life; we fought afterwards for fame and victory. In a juncture so big with danger, though the conduct of the war was in other hands, and the glory of recovering the province was justly ascribed to the commander-inchief, yet so fair an opportunity did not fail to improve a young officer, and plant in his mind the early seeds of military ambition.
Chapter 3
Nunc demum redit animus; sed quamquam primo statim beatissimi saeculi ortu Nerva Caesar res olim dissociabilis miscuerit, principatum ac libertatem, augeatque quotidie felicitatem temporum Nerva Traianus, nec spem modo ac votum securitas publica, sed ipsius voti fiduciam ac robur adsumpserit, natura tamen infirmitatis humanae tardiora sunt remedia quam mala; et ut corpora nostra lente augescunt, cito extinguuntur, sic ingenia studiaque oppresseris facilius quam revocaveris: subit quippe etiam ipsius inertiae dulcedo, et invisa primo desidia postremo amatur.
quid, si per quindecim annos, grande mortalis aevi spatium, multi fortuitis casibus, promptissimus quisque saevitia principis interciderunt, pauci et, ut ita dixerim, non modo aliorum sed etiam nostri superstites sumus, exemptis e media vita tot annis, quibus iuvenes ad senectutem, senes prope ad ipsos exactae aetatis terminos per silentium venimus.
non tamen pigebit vel incondita ac rudi voce memoriam prioris servitutis ac testimonium praesentium bonorum composuisse. hic interim liber honori Agricolae soceri mei destinatus, professione pietatis aut laudatus erit aut excusatus.
Chapter 6
He returned from Britain to enter on the gradations of the civil magistracy, and married Domitia Decidiana, a lady of high rank and splendid descent. By that alliance he gained an accession of strength and credit, that served to forward him in the road to public honours. The conjugal state proved a source of domestic happiness. They lived in perfect harmony, endeared by the tenderest affection, and each ascribing to the other the felicity which they enjoyed.
Agricola obtained the office of quaestor, and the province of Asia, of which Salvius Titianus was proconsul, fell to his lot. Neither the place nor the governor could warp his integrity. The wealth of the inhabitants invited ihe hand of rapacity; and Titianus, by the bias of his nature prone to acts of avarice, was ready, on terms of mutual connivance, to cooperate in any scheme of guilt and plunder; but Agricola maintained his honour and his principles. During his stay in As a, his family was increased by the birth of a daughter, who proved soon after, when he lost his infant son, a source of consolation. The intermediate space between the expiration of his quaestorship and his advancement to the post of tribune of the people, he had the prudence to pass in calm tranquillity. Even during the year of his tribuneship he acted with the same reserve, aware of those disastrous times when, under the tyranny of Nero’s reign, the want of exertion was the truest wisdom. He discharged the office of praetor with the same moderation and silent dignity, having no occasion, as his good fortune would have it, to sit in judicature. The pageantry of public spectacles, which belonged to his department, he conducted with economy and magnificence, short of profusion, yet with due regard to popularity.
Chapter 4
Gnaeus Iulius Agricola, vetere et inlustri Foroiuliensium colonia ortus, utrumque avum procuratorem Caesarum habuit, quae equestris nobilitas est. pater illi Iulius Graecinus senatorii ordinis, studio eloquentiae sapientiaeque notus, iisque ipsis virtutibus iram Gai Caesaris meritus: namque M. Silanum accusare iussus et, quia abnuerat, interfectus est.
mater Iulia Procilla fuit, rarae castitatis. in huius sinu indulgentiaque educatus per omnem honestarum artium cultum pueritiam adulescentiamque transegit.
arcebat eum ab inlecebris peccantium praeter ipsius bonam integramque naturam, quod statim parvulus sedem ac magistram studiorum Massiliam habuit, locum Graeca comitate et provinciali parsimonia mixtum ac bene compositum.
memoria teneo solitum ipsum narrare se prima in iuventa studium philosophiae acrius, ultraque quam concessum Romano ac senatori, hausisse, ni prudentia matris incensum ac flagrantem animum coercuisset.
scilicet sublime et erectum ingenium pulchritudinem ac speciem magnae excelsaeque gloriae vehementius quam caute adpetebat. mox mitigavit ratio et aetas, retinuitque, quod est difficillimum, ex sapientia modum.
Chapter 7
In the course of the following year (A. D. 69), a dreadful misfortune happened in his family, and proved to him a severe stroke of affliction. A descent, from Otho’s fleet, which roved about in quest of depredation, was made on the coast of Liguria. The freebooters plundered the city of Intemelium, and in their fury, murdered Agricola’s mother, then residing upon her own estate. They laid waste her lands, and went off with a considerable booty. Agricola set out immediately to pay the last tribute of filial piety, and being informed on his way, that Vespasian aspired to the imperial dignity, he declared at once in favour of that party. In the beginning of the new reign, the government of Rome, and the whole administration, centred in Mucianus, Dornitian being, at that time, too young for business, and from the elevation of his father claiming no other privilege than that of being debauched and profligate without control. Agricola was despatched to raise new levies. He executed that commission with so much zeal and credit to himself, that Mucianus advanced him to the command of the twentieth legion, then quartered in Britain, and for some time unwilling to swear fidelity to Vespasian. Their commander was of pretoran rank; but either on account of his own disaffection, or the turbulent spirit of the soldiers, his authority was too feeble. Agricola succeeded to the command of the legion, and to the task of punishing the guilty. He acquitted himself with consummate address and singular moderation.
Chapter 5
Prima castrorum rudimenta in Britannia Suetonio Paulino, diligenti ac moderato duci, adprobavit, electus quem contubernio aestimaret.
nec Agricola licenter, more iuvenum qui militiam in lasciviam vertunt, neque segniter ad voluptates et commeatus titulum tribunatus et inscitiam rettulit: sed noscere provinciam, nosci exercitui, discere a peritis, sequi optimos, nihil adpetere in iactationem, nihil ob formidinem recusare, simulque et anxius et intentus agere.
non sane alias excitatior magisque in ambiguo Britannia fuit: trucidati veterani, incensae coloniae, intersepti exercitus; tum de salute, mox de victoria certavere.
quae cuncta etsi consiliis ductuque alterius agebantur, ac summa rerum et reciperatae provinciae gloria in ducem cessit, artem et usum et stimulos addidere iuveni, intravitque animum militaris gloriae cupido, ingrata temporibus quibus sinistra erga eminentis interpretatio nec minus periculum ex magna fama quam ex mala.
Chapter 8
The government of Britain was at that time committed to Vettius Bolanus, a man of milder disposition than consisted with the genius of those ferocious islanders. Agricola, that he might not seem to eclipse his superior officer, restrained his martial ardour, submitting with deference to his commander-in-chief, and, in every part of his conduct, uniting to his love of glory, a due regard for the service. Bolanus was soon recalled, and Petilius Cerealis, an officer of consular rank. succeeded to the command. The field of warlike enterprise was laid open to Agricola Under the new commander, he was, at first, no more than a common sharer m the dangers of the campaign; but in a short time his talents had their free career. The general to make his experiment, sent him at the head of detached parties, and afterwards, encouraged by the event, employed him in more important operations. Agricola never betrayed a symptom of vainglory. From the issue of his expeditions, however successful, he assumed no merit. By this conduct, vigorous in action, but modest in the report of his exploits, he gained a brilliant reputation, secure from the envy that attends it.
Chapter 6
Hinc ad capessendos magistratus in urbem degressus Domitiam Decidianam, splendidis natalibus ortam, sibi iunxit; idque matrimonium ad maiora nitenti decus ac robur fuit. vixeruntque mira concordia, per mutuam caritatem et in vicem se anteponendo, nisi quod in bona uxore tanto maior laus, quanto in mala plus culpae est.
sors quaesturae provinciam Asiam, pro consule Salvium Titianum dedit, quorum neutro corruptus est, quamquam et provincia dives ac parata peccantibus, et pro consule in omnem aviditatem pronus quantalibet facilitate redempturus esset mutuam dissimulationem mali.
auctus est ibi filia, in subsidium simul et solacium; nam filium ante sublatum brevi amisit. mox inter quaesturam ac tribunatum plebis atque ipsum etiam tribunatus annum quiete et otio transiit, gnarus sub Nerone temporum, quibus inertia pro sapientia fuit.
idem praeturae tenor et silentium; nec enim iurisdictio obvenerat. ludos et inania honoris medio rationis atque abundantiae duxit, uti longe a luxuria ita famae propior.
tum electus a Galba ad dona templorum recognoscenda diligentissima conquisitione fecit, ne cuius alterius sacrilegium res publica quam Neronis sensisset.
Chapter 9
On his return to Rome, Vespasian advanced him to the patrician rank, and soon after to the government of the province of Aquitania; an appointment of the first importance, leading directly to the honours of the consulship, to which he then aspired with the concurrence of the prince The military mind, trained up in the school of war, is generally supposed to want the power of nice discrimination. Agricola, however, indebted to nature for a certain rectitude of understanding, was not out of his sphere even among men versed in questions of jurisprudence. In the council of the province, or on the tribunal of justice, he discharged the duties of his station with awful gravity, intent to inquire, often severe, but more inclined to soften the rigour of the law. In less than three years he was recalled from his province, to take upon him the consular dignity. During his consulship, though I was then very young, he agreed to a marriage between me and his daughter, who certainly might have looked for a prouder connection. The nuptial ceremony was not performed till the term of his consulship expired. In a short time after, he was appointed governor of Britain, with the additional honour of a seat in the pontifical college.
Chapter 7
Sequens annus gravi vulnere animum domumque eius adflixit.
nam classis Othoniana licenter vaga dum Intimilium (Liguriae pars est) hostiliter populatur, matrem Agricolae in praediis suis interfecit, praediaque ipsa et magnam patrimonii partem diripuit, quae causa caedis fuerat.
igitur ad sollemnia pietatis profectus Agricola, nuntio adfectati a Vespasiano imperii deprehensus ac statim in partis transgressus est.
initia principatus ac statum urbis Mucianus regebat, iuvene admodum Domitiano et ex paterna fortuna tantum licentiam usurpante.
is missum ad dilectus agendos Agricolam integreque ac strenue versatum vicesimae legioni tarde ad sacramentum transgressae praeposuit, ubi decessor seditiose agere narrabatur: quippe legatis quoque consularibus nimia ac formidolosa erat, nec legatus praetorius ad cohibendum potens, incertum suo an militum ingenio.
ita successor simul et ultor electus rarissima moderatione maluit videri invenisse bonos quam fecisse.
Chapter 18
When Agricola arrived, about the middle of the summer (A. D. 78), to take upon him the command, he found an army lulled in indolence and security, as if the campaign was at an end, while the enemy was on the watch to seize the first opportunity. The Ordovicians, not long before his arrival, had fallen upon a party of horse that happened to be quartered in their district, and put them almost all to the sword. By this blow the courage of the Britons was once more revived; the bold and resolute declared for open war, while others less sanguine, were against unsheathing the sword till the character and genius of the new governor should be better known.
Many things conspired to embarrass Agricola: the summer was far advanced; the troops were stationed at different quarters, expecting a cessation of arms during the remainder of the year; and to act on the defensive, content with strengthening the weakest stations, was in the opinion of the best officers the most prudent measure. These were circumstances unfavourable to a spirit of enterprise; but the general resolved to put his army in motion, and face the danger without delay. For this purpose he drew together val ious detachments from the legions, and, with the addition of a body of auxiliaries, marched against the enemy. The Ordovicians continuing to decline an engagement on the open plain, he determined to seek them on their heights, and, to animate his men by his own example, he advanced at the head of the line. A battle ensued, and the issue was the destruction of the Ordovician state. Knowing of what moment it is to follow the first impressions of fame, Agricola formed a plan for the reduction of the Isle of Mona.
For the execution of an enterprise so sudden and important, no measures had been concerted, and by consequence no vessels were ready to transport the troops. The genius and resolution of the general supplied all deficiencies. He draughted from the auxiliaries a chosen band well acquainted with the fordable places, and inured to the national practice of swimming across lakes and rivers with such dexterity, that they could manage their arms and guide their horses at the same time. This select corps, free from the incumbrance of their baggage, dashed into the water, and made their way with vigour towards the island. This mode of attack astonished the enemy, who expected nothing less than a fleet of transports, and a regular embarkation. Struck with consternation, they thought nothing impregnable to men who waged so unusual a war. Ih despair they sued for peace, and surrendered the island. The event added a new lustre to the name of Agricola, who had thus crowded so much glory into that part of the year which is usually trifled away m vain parade. The moderation with which he enjoyed his victory was remarkable. In his despatches to Rome he assumed no merit, nor were his letters, according to custom, decorated with sprigs of laurel: but this self-denial served only to enhance his fame.
Chapter 8
Praeerat tunc Britanniae Vettius Bolanus, placidius quam feroci provincia dignum est. temperavit Agricola vim suam ardoremque compescuit, ne incresceret, peritus obsequi eruditusque utilia honestis miscere.
brevi deinde Britannia consularem Petilium Cerialem accepit. habuerunt virtutes spatium exemplorum, sed primo Cerialis labores modo et discrimina, mox et gloriam communicabat: saepe parti exercitus in experimentum, aliquando maioribus copiis ex eventu praefecit.
nec Agricola umquam in suam famam gestis exsultavit; ad auctorem ac ducem ut minister fortunam referebat. ita virtute in obsequendo, verecundia in praedicando extra invidiam nec extra gloriam erat.
Chapter 19
Agricola knew by the experience of past events, that conquest, while it loads the vanquished with injury and oppression, can never be secure and permanent. He determined, therefore, to suppress the seeds of future hostility. He began a reform in his own household. He removed his slaves and freedmen from every department of public business. Promotions in the army no longer went by favour; merit decided, and the man of worth, Agricola knew, would be the most faithful soldier. To know everything, and yet overlook a great deal; to forgive slight offences, and treat matters of importance with due severity, was the rule of his conduct; never vindictive, and in many instances disarmed by penitence.
The exigencies of the army called for large contributions of corn and other supplies, and yet he lightened the burden by just and equal assessments, providing at the same time against the extortion of the tax-gatherer, more odious and intolerable than even the tax itself.
Chapter 9
Revertentem ab legatione legionis divus Vespasianus inter patricios adscivit; ac deinde provinciae Aquitaniae praeposuit, splendidae inprimis dignitatis administratione ac spe consulatus, cui destinarat.
credunt plerique militaribus ingeniis subtilitatem deesse, quia castrensis iurisdictio secura et obtusior ac plura manu agens calliditatem fori non exerceat.
Agricola naturali prudentia, quamvis inter togatos, facile iusteque agebat. iam vero tempora curarum remissionumque divisa: ubi conventus ac iudicia poscerent, gravis intentus, severus et saepius misericors: ubi officio satis factum, nulla ultra potestatis persona; tristitiam et adrogantiam et avaritiam exuerat.
nec illi, quod est rarissimum, aut facilitas auctoritatem aut severitas amorem deminuit. integritatem atque abstinentiam in tanto viro referre iniuria virtutum fuerit.
ne famam quidem, cui saepe etiam boni indulgent, ostentanda virtute aut per artem quaesivit: procul ab aemulatione adversus collegas, procul a contentione adversus procuratores, et vincere inglorium et atteri sordidum arbitrabatur.
minus triennium in ea legatione detentus ac statim ad spem consulatus revocatus est, comitante opinione Britanniam ei provinciam dari, nullis in hoc suis sermonibus, sed quia par videbatur.
haud semper errat fama; aliquando et elegit. consul egregiae tum spei filiam iuveni mihi despondit ac post consulatum collocavit, et statim Britanniae praepositus est, adiecto pontificatus sacerdotio.
Chapter 20
The consequence was, that peace, which, through the neglect or connivance of former governors was no less terrible than war itself, began to diffuse its blessings, and to be relished by all. As soon as the summer opened, he assembled his army and marched in quest of the enemy. Having spread a general terror through the country, he then suspended his operations, that, in the interval of repose, the barbarians might taste the sweets of peace. In consequence of these measures, several states, which till then had breathed a spirit of independence, were induced to lay aside their hostile intentions, and to give hostages for their pacific behaviour. Along the frontier of the several districts which had submitted, a chain of posts was established with so much care and judgment, that no part of the country could think itself secure from the vigour of the conqueror.
Chapter 10
Britanniae situm populosque multis scriptoribus memoratos non in comparationem curae ingeniive referam, sed quia tum primum perdomita est. ita quae priores nondum comperta eloquentia percoluere, rerum fide tradentur.
Britannia, insularum quas Romana notitia complectitur maxima, spatio ac caelo in orientem Germaniae, in occidentem Hispaniae obtenditur, Gallis in meridiem etiam inspicitur; septentrionalia eius, nullis contra terris, vasto atque aperto mari pulsantur.
formam totius Britanniae Livius veterum, Fabius Rusticus recentium eloquentissimi auctores oblongae scutulae vel bipenni adsimulavere.
et est ea facies citra Caledoniam, unde et in universum fama: sed transgressis inmensum et enorme spatium procurrentium extremo iam litore terrarum velut in cuneum tenuatur.
hanc oram novissimi maris tunc primum Romana classis circumvecta insulam esse Britanniam adfirmavit, ac simul incognitas ad id tempus insulas, quas Orcadas vocant, invenit domuitque.
dispecta est et Thyle, quia hactenus iussum, et hiems adpetebat. sed mare pigrum et grave remigantibus perhibent ne ventis quidem perinde attolli, credo quod rariores terrae montesque, causa ac materia tempestatum, et profunda moles continui maris tardius impellitur.
naturam Oceani atque aestus neque quaerere huius operis est, ac multi rettulere: unum addiderim, nusquam latius dominari mare, multum fluminum huc atque illuc ferre, nec litore tenus adcrescere aut resorberi, sed influere penitus atque ambire, et iugis etiam ac montibus inseri velut in suo.
Chapter 21
To introduce a system of new and wise regulations was the business of the following winter. To establish a plan of education, and give the sons of the leading chiefs a tincture of letters, was part of his policy. By way of encouragement, he praised their talents, and already saw them, by the force of their natural genius, rising superior to the attainments of the Gauls.
Chapter 11
Ceterum Britanniam qui mortales initio coluerint, indigenae an advecti, ut inter barbaros, parum compertum. habitus corporum varii atque ex eo argumenta.
namque rutilae Caledoniam habitantium comae, magni artus Germanicam originem adseverant; Silurum colorati vultus, torti plerumque crines et posita contra Hispania Hiberos veteres traiecisse easque sedes occupasse fidem faciunt; proximi Gallis et similes sunt, seu durante originis vi, seu procurrentibus in diversa terris positio caeli corporibus habitum dedit.
in universum tamen aestimanti Gallos vicinam insulam occupasse credibile est.
eorum sacra deprehendas superstitionum persuasiones; sermo haud multum diversus, in deposcendis periculis eadem audacia et, ubi advenere, in detrectandis eadem formido.
plus tamen ferociae Britanni praeferunt, ut quos nondum longa pax emollierit. nam Gallos quoque in bellis floruisse accepimus; mox segnitia cum otio intravit, amissa virtute pariter ac libertate. quod Britannorum olim victis evenit: ceteri manent quales Galli fuerunt.
Chapter 22
In the course of the third year the progress of the Roman arms discovered new nations, whose territories were laid waste as far as the estuary called the Firth of Tay. The legions had to struggle with all the difficulties of a tempestuous season, and yet the Barbarians, struck with a general panic, never dared to hazard an engagement. The country, as far as the Romans advanced, was secuied by forts and garrisons. No officer knew better than Agricola, how to seize the most advantageous situation; and, accordingly, not one of the stations, fortified by his direction, was taken by storm; not one was reduced to capitulate; not one was surrendered or abandoned to the enemy. The enemy who had been accustomed to retrieve in the winter what they lost in the antecedent summer, now saw no difference of seasons; they were defeated everywhere, and reduced to the last despair.
Chapter 12
In pedite robur; quaedam nationes et curru proeliantur. honestior auriga, clientes propugnant. olim regibus parebant, nunc per principes factionibus et studiis distrahuntur.
nec aliud adversus validissimas gentis pro nobis utilius quam quod in commune non consulunt. rarus duabus tribusve civitatibus ad propulsandum commune periculum conventus: ita singuli pugnant, universi vincuntur.
caelum crebris imbribus ac nebulis foedum; asperitas frigorum abest. dierum spatia ultra nostri orbis mensuram; nox clara et extrema Britanniae parte brevis, ut finem atque initium lucis exiguo discrimine internoscas.
quod si nubes non officiant, aspici per noctem solis fulgorem, nec occidere et exsurgere, sed transire adfirmant. scilicet extrema et plana terrarum humili umbra non erigunt tenebras, infraque caelum et sidera nox cadit.
solum praeter oleam vitemque et cetera calidioribus terris oriri sueta patiens frugum fecundum: tarde mitescunt, cito proveniunt; eademque utriusque rei causa, multus umor terrarum caelique.
fert Britannia aurum et argentum et alia metalla, pretium victoriae. gignit et Oceanus margarita, sed subfusca ac liventia.
quidam artem abesse legentibus arbitrantur; nam in rubro mari viva ac spirantia saxis avelli, in Britannia, prout expulsa sint, colligi: ego facilius crediderim naturam margaritis deesse quam nobis avaritiam.
Chapter 24
In the fifth summer Agricola made an expedition by sea. He embarked in the first Roman vessel that ever crossed the estuary of the Clyde, and having penetrated into regions till then unknown, he defeated the inhabitants in several engagements, and lined the coast. which lies opposite to Ireland, with a body of troops; not so much from an apprehension of danger, as with a view to future projects. He saw that Ireland, lying between Britain and Spain, and at the same time convenient to the ports of Gaul, might prove a valuable acquisition, capable of giving an easy communication, and, of course, strength and union to provinces disjoined by nature.
Chapter 13
Ipsi Britanni dilectum ac tributa et iniuncta imperii munera impigre obeunt, si iniuriae absint: has aegre tolerant, iam domiti ut pareant, nondum ut serviant.
igitur primus omnium Romanorum divus Iulius cum exercitu Britanniam ingressus, quamquam prospera pugna terruerit incolas ac litore potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non tradidisse.
mox bella civilia et in rem publicam versa principum arma, ac longa oblivio Britanniae etiam in pace: consilium id divus Augustus vocabat, Tiberius praeceptum.
agitasse Gaium Caesarem de intranda Britannia satis constat, ni velox ingenio mobili paenitentiae, et ingentes adversus Germaniam conatus frustra fuissent.
divus Claudius auctor iterati operis, transvectis legionibus auxiliisque et adsumpto in partem rerum Vespasiano, quod initium venturae mox fortunae fuit: domitae gentes, capti reges et monstratus fatis Vespasianus.
Chapter 25
In the campaign which began in the sixth summer, having reason to apprehend a general confederacy of the nations beyond the Firth of Bodotria, and fearing, in a country not yet explored, the danger of a surprise, Agricola ordered his ships to sail across the gulf, and gain bome knowledge of those new regions. The fleet, now acting, for the first time, in concert with the land forces, proceeded in sight of the army, forming a magnificent spectacle, and adding terror to the war.
At the sight of the Roman fleet, the Britons, according to intelligence gained from the prisoners, were struck with consternation, convinced that every resource was cut off since the sea, which had always been their shelter, was now laid open to the invader. In this distress, the Caledonians resolved to try the issue of a battle. Without waiting for the commencement of hostilities, they stormed the Roman forts and cas les, and by provoking danger, made such an impression Ihat several officers in Agricola’s army recommended a sudden retreat to avoid the disgrace of being driven back to the other side of the Firth. Meanwhile Agricola received intelligence that the enemy meditated an attack in various quarters at once, and thereupon, lest superior numbers, in a country where he was a stranger to the defiles and passes, should be able to surround him, he divided his army, and marched forward in three columns.
Chapter 14
Consularium primus Aulus Plautius praepositus ac subinde Ostorius Scapula, uterque bello egregius: redactaque paulatim in formam provinciae proxima pars Britanniae, addita insuper veteranorum colonia.
quaedam civitates Cogidumno regi donatae (is ad nostram usque memoriam fidissimus mansit), vetere ac iam pridem recepta populi Romani consuetudine, ut haberet instrumenta servitutis et reges.
mox Didius Gallus parta a prioribus continuit, paucis admodum castellis in ulteriora promotis, per quae fama aucti officii quaereretur. Didium Veranius excepit, isque intra annum extinctus est.
Suetonius hinc Paulinus biennio prosperas res habuit, subactis nationibus firmatisque praesidiis; quorum fiducia Monam insulam ut vires rebellibus ministrantem adgressus terga occasioni patefecit.
Chapter 26
The Caledonians, informed of this arrangement, changed their plan, and in the dead of night fell with their united force upon the ninth legion, then the weakest of the Roman army. They surprised the advanced guard, and having, in the confusion of sleep and terror, put ihe sentinels to the sword, they forced their way through the entrenchments. The conflict was in the very camp when Agricola, who had been informed that the Barbarians were on their march, and instantly pursued their steps, came up to the relief of the legion. He ordered the swiftest of the horse and light infantry to advance with expedition, and charge the enemy in the rear, while his whole army set up a general shout. At break of day the Roman banners glittered in view of the Barbarians, who found themselves hemmed in by two armies, and began to relax their vigour. The spirit of the legion revived. Acting no longer on the defensive, they rushed on to the attack. The Caledonians were put to the rout, and if the woods and marshes had not favoured their escape, that single action had put an end to the war.
Chapter 15
Namque absentia legati remoto metu Britanni agitare inter se mala servitutis, conferre iniurias et interpretando accendere: nihil profici patientia nisi ut graviora tamquam ex facili tolerantibus imperentur.
singulos sibi olim reges fuisse, nunc binos imponi, e quibus legatus in sanguinem, procurator in bona saeviret. aeque discordiam praepositorum, aeque concordiam subiectis exitiosam. alterius manum centuriones, alterius servos vim et contumelias miscere.
nihil iam cupiditati, nihil libidini exceptum. in proelio fortiorem esse qui spoliet: nunc ab ignavis plerumque et inbellibus eripi domos, abstrahi liberos, iniungi dilectus, tamquam mori tantum pro patria nescientibus.
quantulum enim transisse militum, si sese Britanni numerent? sic Germanias excussisse iugum: et flumine, non Oceano defendi.
sibi patriam coniuges parentes, illis avaritiam et luxuriam causas belli esse. recessuros, ut divus Iulius recessisset, modo virtutem maiorum suorum aemularentur. neve proelii unius aut alterius eventu pavescerent: plus impetus, maiorem constantiam penes miseros esse.
iam Britannorum etiam deos misereri, qui Romanum ducem absentem, qui relegatum in alia insula exercitum detinerent; iam ipsos, quod difficillimum fuerit, deliberare. porro in eius modi consiliis periculosius esse deprehendi quam audere.
Chapter 27
By this victory, so complete and glorious, the Roman army was inspired with confidence to such a degree, that they now pronounced themselves invincible. The Caledonians, notwithstanding their defeat, abated nothing from their ferocity. They listed the young men of their nation; they sent their wives and children to a place of safety; they held public conventions of the several states, and with solemn rites and sacrifices formed a league in the cause of liberty. The campaign ended in this manner, and the two armies, inflamed with mutual animosity, retired into winter quarters.
Chapter 16
His atque talibus in vicem instincti, Boudicca generis regii femina duce (neque enim sexum in imperiis discernunt) sumpsere universi bellum; ac sparsos per castella milites consectati, expugnatis praesidiis ipsam coloniam invasere ut sedem servitutis, nec ullum in barbaris saevitiae genus omisit ira et victoria.
quod nisi Paulinus cognito provinciae motu propere subvenisset, amissa Britannia foret; quam unius proelii fortuna veteri patientiae restituit, tenentibus arma plerisque, quos conscientia defectionis et propius ex legato timor agitabat, ne quamquam egregius cetera adroganter in deditos et ut suae cuiusque iniuriae ultor durius consuleret.
missus igitur Petronius Turpilianus tamquam exorabilior et delictis hostium novus eoque paenitentiae mitior, compositis prioribus nihil ultra ausus Trebellio Maximo provinciam tradidit.
Trebellius segnior et nullis castrorum experimentis, comitate quadam curandi provinciam tenuit. didicere iam barbari quoque ignoscere vitiis blandientibus, et interventus civilium armorum praebuit iustam segnitiae excusationem: sed discordia laboratum, cum adsuetus expeditionibus miles otio lasciviret.
Trebellius, fuga ac latebris vitata exercitus ira, indecorus atque humilis precario mox praefuit, ac velut pacti exercitus licentiam, dux salutem, et seditio sine sanguine stetit.
nec Vettius Bolanus, manentibus adhuc civilibus bellis, agitavit Britanniam disciplina: eadem inertia erga hostis, similis petulantia castrorum, nisi quod innocens Bolanus et nullis delictis invisus caritatem paraverat loco auctoritatis.
Chapter 29
In the beginning of the following summer Agricola met with a stroke of affliction, by the loss of a son about a year old. He did not upon this occasion affect, like many others, the character of a man superior to the feelings of nature; nor yet did he suffer his grief to sink him down into unbecoming weakness.
In the opening of the campaign, he despatched his fleet, with orders to annoy the coast with frequent descents in different places. and spread a general alarm. He put himself, in the meantime, at the head of his army equipped for expedition, and, taking with him a select band of the bravest Britons, of known and approved fidelity, he advanced as far as the Grampian hills, where the enemy was already posted in force. Undismayed by their former defeat, the Barbarians expected no other issue than a total overthrow, or a brave revenge. By treaties of alliance, and by deputations to the several cantons, they had drawn together the strength of their nation. Upwards of thirty thousand men appeared in arms, and their force was increasing every day. Among the chieftains distinguished by their birth and valour, the most renowned was Galgacus. The multitude gathered around him, eager for action, and burning with uncommon ardour.
Chapter 17
Sed ubi cum cetero orbe Vespasianus et Britanniam reciperavit, magni duces, egregii exercitus, minuta hostium spes.
et terrorem statim intulit Petilius Cerialis, Brigantum civitatem, quae numerosissima provinciae totius perhibetur, adgressus. multa proelia, et aliquando non incruenta; magnamque Brigantum partem aut victoria amplexus est aut bello.
et Cerialis quidem alterius successoris curam famamque obruisset: sustinuitque molem Iulius Frontinus, vir magnus, quantum licebat, validamque et pugnacem Silurum gentem armis subegit, super virtutem hostium locorum quoque difficultates eluctatus.
Chapter 30
He harangued them to the following effect:
All that can inspire the human heart, every motive that can excite us to deeds of valour, is on our side The Romans have no wives in the field to animate their drooping spirit; no parents to reproach their want of courage. They are not listed in the cause of their country,their country, if any they have, lies at a distance. In me behold your general; behold an army of freeborn men. Your enemy is before you, and, in his train, heavy tributes, drudgery in the mines, and all the horrors of slavery. Are those calamities to be entailed upon us? Or shall this day relieve us by a brave revenge? There is the field of battle, and let that determine. Let us seek the enemy, and as we rush upon him, remember the glory delivered down to us by our ancestors; and let each man think that upon his sword depends the fate of all posterity.
Chapter 18
Hunc Britanniae statum, has bellorum vices media iam aestate transgressus Agricola invenit, cum et milites velut omissa expeditione ad securitatem et hostes ad occasionem verterentur.
Ordovicum civitas haud multo ante adventum eius alam in finibus suis agentem prope universam obtriverat, eoque initio erecta provincia.
et quibus bellum volentibus erat, probare exemplum ac recentis legati animum opperiri, cum Agricola, quamquam transvecta aestas, sparsi per provinciam numeri, praesumpta apud militem illius anni quies, tarda et contraria bellum inchoaturo, et plerisque custodiri suspecta potius videbatur, ire obviam discrimini statuit; contractisque legionum vexillis et modica auxiliorum manu, quia in aequum degredi Ordovices non audebant, ipse ante agmen, quo ceteris par animus simili periculo esset, erexit aciem.
caesaque prope universa gente, non ignarus instandum famae ac, prout prima cessissent, terrorem ceteris fore, Monam insulam, a cuius possessione revocatum Paulinum rebellione totius Britanniae supra memoravi, redigere in potestatem animo intendit.
sed, ut in subitis consiliis, naves deerant: ratio et constantia ducis transvexit. depositis omnibus sarcinis lectissimos auxiliarium, quibus nota vada et patrius nandi usus, quo simul seque et arma et equos regunt, ita repente inmisit, ut obstupefacti hostes, qui classem, qui navis, qui mare exspectabant, nihil arduum aut invictum crediderint sic ad bellum venientibus.
ita petita pace ac dedita insula clarus ac magnus haberi Agricola, quippe cui ingredienti provinciam, quod tempus alii per ostentationem et officiorum ambitum transigunt, labor et periculum placuisset.
nec Agricola prosperitate rerum in vanitatem usus, expeditionem aut victoriam vocabat victos continuisse; ne laureatis quidem gesta prosecutus est, sed ipsa dissimulatione famae famam auxit, aestimantibus quanta futuri spe tam magna tacuisset.
Chapter 33
This speech was received with war songs, with savage howlings, and a wild uproar of military applause. Their battalions began to form a line of battle; the brave and warlike rushed forward to the front, and the field glittered with the blaze of arms. The Romans on their side burned with equal ardour. Agricola saw the impatient spirit of his men, but did not think proper to begin the engagement till he confirmed their courage by a speech in which he said:
Chapter 19
Ceterum animorum provinciae prudens, simulque doctus per aliena experimenta parum profici armis, si iniuriae sequerentur, causas bellorum statuit excidere.
a se suisque orsus primum domum suam coercuit, quod plerisque haud minus arduum est quam provinciam regere. nihil per libertos servosque publicae rei, non studiis privatis nec ex commendatione aut precibus centurionem militesve adscire, sed optimum quemque fidissimum putare.
omnia scire, non omnia exsequi. parvis peccatis veniam, magnis severitatem commodare; nec poena semper, sed saepius paenitentia contentus esse; officiis et administrationibus potius non peccaturos praeponere, quam damnare cum peccassent.
frumenti et tributorum exactionem aequalitate munerum mollire, circumcisis quae in quaestum reperta ipso tributo gravius tolerabantur. namque per ludibrium adsidere clausis horreis et emere ultro frumenta ac ludere pretio cogebantur.
divortia itinerum et longinquitas regionum indicebatur, ut civitates proximis hibernis in remota et avia deferrent, donec quod omnibus in promptu erat paucis lucrosum fieret.
Chapter 34
If our present struggle were with nations wholly unknown; if we had to do with an enemy new to our swords, I should call to mind the example of other armies. At present what can I propose so bright and animating as your own exploits? I appeal to your own eyes: behold the men drawn up against you: are they not the same, who last year, under the covert of the night, assaulted the ninth legion, and, upon the first shout of our army, fled before you? A band of dastards ! who have subsisted hitherto, because of all the Britons they are the most expeditious runaways. Benumbed with fear they stand motionless on yonder spot, which you will render forever memorable by a glorious victory. Here you may end your labours, and close a scene of fifty years by one great, one glorious day. Let your country see, and let the commonwealth bear witness, if the conquest of Britain has been a lingering work, if the seeds of rebellion have not been crushed, that we at least have done our duty.
Chapter 20
Haec primo statim anno comprimendo egregiam famam paci circumdedit, quae vel incuria vel intolerantia priorum haud minus quam bellum timebatur.
sed ubi aestas advenit, contracto exercitu multus in agmine, laudare modestiam, disiectos coërcere; loca castris ipse capere, aestuaria ac silvas ipse praetemptare; et nihil interim apud hostis quietum pati, quo minus subitis excursibus popularetur; atque ubi satis terruerat, parcendo rursus invitamenta pacis ostentare.
quibus rebus multae civitates, quae in illum diem ex aequo egerant, datis obsidibus iram posuere et praesidiis castellisque circumdatae, sunt tanta ratione curaque, ut nulla ante Britanniae nova pars pariter inlacessita transierit.
Chapter 35
As soon as the general ended, the field rung with shouts of applause. Impatient for the onset, the soldiers grasped their arms. Agricola restrained their violence, till he formed his order of battle. The auxiliary infantry, in number about eight thousand, occupied the centre. The wings consisted of three thousand horse. The legions were stationed in the rear, at the head of the intrenchments as a body of reserve to support the ranks, if necessary, but otherwise to remain inactive, that a victory, obtained without the effusion of Roman blood might be of higher value. The Caledonians kept possession of the rising grounds, extending their ranks as wide as possible, to present a formidable show of battle. Their first line was ranged on the plain, the rest in a gradual ascent on the acclivity of the hill. The intermediate space between both armies was filled with the charioteers and cavalry of the Britons, rushing to and fro in wild career, and traversing the plain with noise and tumult.
Chapter 21
Sequens hiems saluberrimis consiliis absumpta. namque ut homines dispersi ac rudes eoque in bella faciles quieti et otio per voluptates adsuescerent, hortari privatim, adiuvare publice, ut templa fora domos exstruerent, laudando promptos, et castigando segnis: ita honoris aemulatio pro necessitate erat.
iam vero principum filios liberalibus artibus erudire, et ingenia Britannorum studiis Gallorum anteferre, ut qui modo linguam Romanam abnuebant, eloquentiam concupiscerent.
inde etiam habitus nostri honor et frequens toga; paulatimque discessum ad delenimenta vitiorum, porticus et balnea et conviviorum elegantiam. idque apud inperitos humanitas vocabatur, cum pars servitutis esset.
Chapter 36
The battle began, and at first was maintained at a distance. The Britons wanted neither skill nor resolution. With their long swords, and targets of small dimension, they had the address to elude the missive weapons of the Romans, and at the same time to discharge a thick volley of their own. To bring the conflict to a speedy decision, Agricola ordered three Batavian and two Tungarian cohorts to charge the enemy sword in hand. To this mode of attack those troops had been long accustomed, but to the Britons it was every way disadvantageous. Their small targets afforded no protection, and their unwieldy swords, not sharpened to a point, could do but little execution in a close engagement. The Batavians rushed to the attack with impetuous fury. Incited by their example, the other cohorts advanced with a spirit of emulation, and cut their way with terrible slaughter. Eager in pursuit of victory, they pressed forward with determined fury, leaving behind them numbers wounded, but not slain, and others not so much as hurt.
The Roman cavalry, in the mean time, was forced to give ground. The Caledonians, in their armed chariots, rushed at full speed into the thick of the battle, where the infantry were engaged. Their first impression struck a general terror, but their career was soon checked by the inequalities of the ground and the close ranks of the Romans. Pent up in narrow places, the Barbarians crowded upon each other, and were driven or dragged along by their own horses. A scene of confusion followed. Chariots without a guide, and horses without a rider, broke from the ranks in wild disorder, and flying every way, as fear and consternation urged, they overwhelmed their own files and trampled down all who came in their way.
Chapter 22
Tertius expeditionum annus novas gentis aperuit, vastatis usque ad Tanaum (aestuario nomen est) nationibus. qua formidine territi hostes quamquam conflictatum saevis tempestatibus exercitum lacessere non ausi; ponendisque insuper castellis spatium fuit.
adnotabant periti non alium ducem opportunitates locorum sapientius legisse. nullum ab Agricola positum castellum aut vi hostium expugnatum aut pactione ac fuga desertum; nam adversus moras obsidionis annuis copiis firmabantur.
ita intrepida ibi hiems, crebrae eruptiones et sibi quisque praesidio, inritis hostibus eoque desperantibus, quia soliti plerumque damna aestatis hibernis eventibus pensare tum aestate atque hieme iuxta pellebantur.
nec Agricola umquam per alios gesta avidus intercepit: seu centurio seu praefectus incorruptum facti testem habebat. apud quosdam acerbior in conviciis narrabatur; ut erat comis bonis, ita adversus malos iniucundus.
ceterum ex iracundia nihil supererat secretum, ut silentium eius non timeres: honestius putabat offendere quam odisse.
Chapter 37
Meanwhile, the Britons who had hitherto kept their post on the hills, began to quit their station. Descending slowly, they hoped, by wheeling round the field of battle, to attack the victors in the rear. To counteract their design, Agricola ordered four squadrons of horse, which he had kept as a body of reserve, to advance to the charge. The Britons poured down with impetuosity, and retired with equal precipitation. At the same time, the cavalry, by the directions of the general, wheeled round from the wings, and fell with great slaughter on the rear of the enemy, who now perceived that their own stratagem was turned against themselves.
The field presented a dreadful spectacle of carnage and destruction. The Britons fled; the Romans pursued; they wounded, gashed, and mangled the runaways; they seized their prisoners, and to be ready for others, butchered them on the spot. Swords and bucklers, mangled limbs and dead bodies, covered the plain. The field was red with blood. The vanquished Britons had their moments of returning courage, and gave proofs of virtue and of brave despair. They fled to the woods, and rallying their scattered numbers, surrounded such of the Romans as pursued with too much eagerness.
Agricola was everywhere present. He saw the danger, and if he had not in the instant taken due precaution, the victorious army would have had reason to repent of too much confidence in success. Night coming on, the Romans weary of slaughter, desisted from the pursuit. Ten thousand of the Caledonians fell in this engagement; on the part of the Romans, the number of slain did not exceed three hundred and forty.
Chapter 23
Quarta aestas obtinendis quae percucurrerat insumpta; ac si virtus exercituum et Romani nominis gloria pateretur, inventus in ipsa Britannia terminus.
namque Clota et Bodotria diversi maris aestibus per inmensum revectae, angusto terrarum spatio dirimuntur: quod tum praesidiis firmabatur atque omnis propior sinus tenebatur, summotis velut in aliam insulam hostibus.
Chapter 38
The Roman army, elated with success, and enriched with plunder, passed the night in exultation. The Britons, on the other hand, wandered about, uncertain which way to turn, helpless and disconsolate. The mingled cries of men and women filled the air with lamentations. It is a fact well authenticated, that some laid violent hands upon their wives and children, determined with savage compassion to end their misery.
Chapter 24
Quinto expeditionum anno nave prima transgressus ignotas ad id tempus gentis crebris simul ac prosperis proeliis domuit; eamque partem Britanniae quae Hiberniam aspicit copiis instruxit, in spem magis quam ob formidinem, si quidem Hibernia medio inter Britanniam atque Hispaniam sita et Gallico quoque mari opportuna valentissimam imperii partem magnis in vicem usibus miscuerit.
spatium eius, si Britanniae comparetur, angustius nostri maris insulas superat. solum caelumque et ingenia cultusque hominum haud multum a Britannia differunt; in [...] melius aditus portusque per commercia et negotiatores cogniti.
Agricola expulsum seditione domestica unum ex regulis gentis exceperat ac specie amicitiae in occasionem retinebat. saepe ex eo audivi legione una et modicis auxiliis debellari obtinerique Hiberniam posse; idque etiam adversus Britanniam profuturum, si Romana ubique arma et velut e conspectu libertas tolleretur.
Chapter 39
The account of these transactions, sent to Rome by Agricola, was plain and simple, without any decoration of language to heighten the narrative. Domitian received it in the true spirit of his character, with a smile on his countenance, and malignity at his heart. He began to fear that the name of a private citizen might overshadow the imperial title. The reflection planted thorns in his breast. He resolved, however, to nourish resentment in sullen silence, till the tide of popularity which attended the general should ebb away, and the affection of the army had time to cool. Agricola was still in Britain, and had the command of the army and the province.
Chapter 25
Ceterum aestate, qua sextum officii annum inchoabat, amplexus civitates trans Bodotriam sitas, quia motus universarum ultra gentium et infesta hostibus exercitus itinera timebantur, portus classe exploravit; quae ab Agricola primum adsumpta in partem virium sequebatur egregia specie, cum simul terra, simul mari bellum impelleretur, ac saepe isdem castris pedes equesque et nauticus miles mixti copiis et laetitia sua quisque facta, suos casus attollerent, ac modo silvarum ac montium profunda, modo tempestatum ac fluctuum adversa, hinc terra et hostis, hinc victus Oceanus militari iactantia compararentur.
Britannos quoque, ut ex captivis audiebatur, visa classis obstupefaciebat, tamquam aperto maris sui secreto ultimum victis perfugium clauderetur.
ad manus et arma conversi Caledoniam incolentes populi, paratu magno, maiore fama, uti mos est de ignotis, obpugnare ultro castella adorti, metum ut provocantes addiderant; regrediendumque citra Bodotriam et excedendum potius quam pellerentur ignavi specie prudentium admonebant, cum interim cognoscit hostis pluribus agminibus inrupturos.
ac ne superante numero et peritia locorum circumiretur, diviso et ipse in tris partes exercitu incessit.
Chapter 40
Domitian, in the meantime, caused a decree to pass the Senate, by which triumphal ornaments, the honour of a statue crowned with laurel, and all other marks of distinction usually substituted in the place of a real triumph were granted to Agricola. The Emperor had also the art to circulate a report, that the province of Syria, at that time vacant by the death of Atilius Rufus, an officer of consular rank, was intended for Agricola, in order to do him honour by an appointment always given to men of the highest eminence. However that may be, Agricola resigned the command (A. D. 85), and delivered to his successor, Sallustius Lucullus, a quiet and well ordered government.
Lest his arrival at Rome should draw together too great a concourse, he concealed his approach from his friends, and entered the city privately in the dead of night. With the same secrecy, and in the night also, he went, as commanded, to present himself to the Emperor. Domitian received him with a cold salute, and, without uttering a word, left the conqueror of Britain to mix with the servile creatures of the court.
To soften prejudices, Agricola resolved to shade the lustre of his name in the mild retreat of humble virtues. With this view he resigned himself to the calm enjoyments of domestic life. Plain in his apparel, easy of access, and never attended by more than one or two friends, he was remarkable for nothing but the simplicity of his appearance.
Chapter 26
Quod ubi cognitum hosti, mutato repente consilio universi nonam legionem ut maxime invalidam nocte adgressi, inter somnum ac trepidationem caesis vigilibus inrupere.
iamque in ipsis castris pugnabatur, cum Agricola iter hostium ab exploratoribus edoctus et vestigiis insecutus, velocissimos equitum peditumque adsultare tergis pugnantium iubet, mox ab universis adici clamorem; et propinqua luce fulsere signa.
ita ancipiti malo territi Britanni; et Romanis rediit animus, ac securi pro salute de gloria certabant. ultro quin etiam erupere, et fuit atrox in ipsis portarum angustiis proelium, donec pulsi hostes, utroque exercitu certante, his, ut tulisse opem, illis, ne eguisse auxilio viderentur.
quod nisi paludes et silvae fugientis texissent, debellatum illa victoria foret.
Chapter 41
But in the distress of public affairs which soon after followed, the name of Agricola could not be suffered to remain in obscurity. By the rashness or inactivity of the commanders-in-chief, the armies of the empire were lost in Moesia, Dacia, Germany, and Pannonia. Every day brought an account of some new misfortune; forts besieged and taken; garrisons stormed, and whole cohorts with their commanding officers made prisoners of war. In times like those, when calamity followed calamity, and every successive year was marked by the defeat and slaughter of armies, the voice of the people called aloud for Agricola to be employed in the public service.
Chapter 27
Cuius conscientia ac fama ferox exercitus nihil virtuti suae invium et penetrandam Caledoniam inveniendumque tandem Britanniae terminum continuo proeliorum cursu fremebant.
atque illi modo cauti ac sapientes prompti post eventum ac magniloqui erant. iniquissima haec bellorum condicio est: prospera omnes sibi vindicant, adversa uni imputantur.
at Britanni non virtute se, sed occasione et arte ducis victos rati, nihil ex adrogantia remittere, quo minus iuventutem armarent, coniuges ac liberos in loca tuta transferrent, coetibus ac sacrificiis conspirationem civitatum sancirent. atque ita inritatis utrimque animis discessum.
Chapter 42
The year was now at hand in which Agricola was to have by lot the proconsulship of Asia or of Africa; but the death of Civica, who had been lately murdered in his government, gave at once a warning to Agricola. and a precedent to Domitian. At this point of time, the spies of the court thought proper to pay their visits to Agricola. The design of those pretended friends was to discover whether the government of a province would be acceptable. They contented themselves, in their first approaches, with suggesting to him the value of tranquillity in a private station, and then obligingly undertook, by their interests at court, to obtain permission for him to decline the office. At length the mask fell off: by adding menaces to their insidious advice, they gained their point, and hurried him away to the presence of the Emperor. Domitian knew the part he had to act; with a concerted countenance, and an air of distant pride, he heard Agricola’s apology, and complied with his request, conscious of his own treachery, yet receiving thanks for it without a blush.
The proconsular salary, which had been usually granted in such cases, was withheld upon this occasion; perhaps in resentment, because it was not solicited, or the better reason might be, that the prince might not seem to gain by compromise what he had a right to command.
Chapter 28
Eadem aestate cohors Usiporum per Germanias conscripta et in Britanniam transmissa magnum ac memorabile facinus ausa est.
occiso centurione ac militibus, qui ad tradendam disciplinam inmixti manipulis exemplum et rectores habebantur, tris liburnicas adactis per vim gubernatoribus ascendere; et uno †remigante, suspectis duobus eoque interfectis, nondum vulgato rumore ut miraculum praevehebantur.
mox ad aquam atque utilia raptis secum [...] cum plerisque Britannorum sua defensantium proelio congressi ac saepe victores, aliquando pulsi, eo ad extremum inopiae venere, ut infirmissimos suorum, mox sorte ductos vescerentur.
atque ita circumvecti Britanniam, amissis per inscitiam regendi navibus, pro praedonibus habiti, primum a Suebis, mox a Frisiis intercepti sunt.
ac fuere quos per commercia venundatos et in nostram usque ripam mutatione ementium adductos indicium tanti casus inlustravit.
Chapter 43
The death of Agricola (A. D. 93) was felt by his family with the deepest sorrow, by his friends with tender concern, and even by foreigners with universal regret. During his illness, the common people were constantly at his door, making their inquiries. In the forum, and all circular meetings, he was the subject of conversation. When he breathed his last, no man was so hardened as to rejoice at the news. He died lamented, and not soon forgotten. What added to the public affliction, was a report that so valuable a life was ended by a dose of poison. No proof of the fact appearing, I leave the story to shift for itself. Thus much is certain, during his illness, instead of formal messages, according to the usual practice of courts, the freedmen most in favour, and the principal physicians of the Emperor, were assiduous in their visits. Was this the solicitude of friendship, or were these men the spies of state?
On the day that closed his life, while he was yet in the agony of death, the quickest intelligence of every symptom was conveyed to Domitian by messengers in waiting for the purpose. That so much industry was exerted to hasten news which the Emperor did not wish to hear, no man believed. As soon as the event was known Domitian put on an air of sorrow, and even affected to be touched with real regret. The will of the deceased gave him entire satisfaction; he was named joint heir with Agricola’s excellent wife and his most dutiful daughter, and this the tyrant considered as a voluntary mark of the testator’s love and esteem. A mind like his, debauched and blinded by continued flattery, could not perceive that by a good father, none but an evil prince is ever called to a share in the succession.
Chapter 29
Initio aestatis Agricola domestico vulnere ictus, anno ante natum filium amisit. quem casum neque ut plerique fortium virorum ambitiose, neque per lamenta rursus ac maerorem muliebriter tulit; et in luctu bellum inter remedia erat.
igitur praemissa classe, quae pluribus locis praedata magnum et incertum terrorem faceret, expedito exercitu, cui ex Britannis fortissimos et longa pace exploratos addiderat, ad montem Graupium pervenit, quem iam hostis insederat.
nam Britanni nihil fracti pugnae prioris eventu et ultionem aut servitium exspectantes, tandemque docti commune periculum concordia propulsandum, legationibus et foederibus omnium civitatum vires exciverant.
iamque super triginta milia armatorum aspiciebantur, et adhuc adfluebat omnis iuventus et quibus cruda ac viridis senectus, clari bello et sua quisque decora gestantes, cum inter pluris duces virtute et genere praestans nomine Calgacus apud contractam multitudinem proelium poscentem in hunc modum locutus fertur:
Chapter 44
Agricola was born on the ides of June, in the third consulship of Caligula; he died on the tenth before the calends of September, during the consulship of Collega and Priscus, in the fifty-sixth year of his age. [His life extended through the reigns of nine emperors, from Caligula to Domitian.] As to his person, about which in future times there may be some curiosity, he was of that make and stature which may be said to be graceful, not majestic. His countenance had not that commanding air which strikes with awe; a sweetness of expression was the prevailing character.
Though he was snatched away in the vigour of life, yet if we consider the space his glory filled in the eyes of mankind, he might be said to have died full of years. Possessing all the best enjoyments that spring from virtue, and from virtue only; adorned with every dignity, which either the consular rank or triumphal honours could bestow; what further advantage could he derive from fortune? Immoderate riches he never desired, content with an honourable independence. His wife and daughter left in a state of security, his honours blooming around him, his fame unblemished, his relations flourishing, and every tie of friendship preserved to the last, he may be considered as supremely happy, that he did not live to see the tempestuous times that soon after followed. To counterbalance his untimely end, it is at least some consolation, that he escaped that black and horrible period, in which Domitian no longer broke out in sudden fits and starts of cruelty, but, throwing off all restraint, proceeded in one continued course of unrelenting fury, as if determined to crush the commonwealth at a blow.
Chapter 30
Quotiens causas belli et necessitatem nostram intueor, magnus mihi animus est hodiernum diem consensumque vestrum initium libertatis toti Britanniae fore: nam et universi servitutis expertes, et nullae ultra terrae ac ne mare quidem securum inminente nobis classe Romana.
ita proelium atque arma, quae fortibus honesta, eadem etiam ignavis tutissima sunt.
priores pugnae, quibus adversus Romanos varia fortuna certatum est, spem ac subsidium in nostris manibus habebant, quia nobilissimi totius Britanniae eoque in ipsis penetralibus siti nec servientium litora aspicientes, oculos quoque a contactu dominationis inviolatos habebamus.
nos terrarum ac libertatis extremos recessus ipse ac sinus famae in hunc diem defendit: atque omne ignotum pro magnifico est:
sed nunc terminus Britanniae patet, nulla iam ultra gens, nihil nisi fluctus et saxa, et infestiores Romani, quorum superbiam frustra per obsequium ac modestiam effugeris.
raptores orbis, postquam cuncta vastantibus defuere terrae, iam et mare scrutantur: si locuples hostis est, avari, si pauper, ambitiosi, quos non Oriens, non Occidens satiaverit: soli omnium opes atque inopiam pari adfectu concupiscunt.
auferre trucidare rapere falsis nominibus imperium, atque ubi solitudinem faciunt, pacem appellant.
Chapter 31
Liberos cuique ac propinquos suos natura carissimos esse voluit: hi per dilectus alibi servituri auferuntur; coniuges sororesque etiam si hostilem libidinem effugiant, nomine amicorum atque hospitum polluuntur.
bona fortunaeque in tributum, ager atque annus in frumentum, corpora ipsa ac manus silvis ac paludibus emuniendis inter verbera ac contumelias conteruntur. nata servituti mancipia semel veneunt, atque ultro a dominis aluntur: Britannia servitutem suam cotidie emit, cotidie pascit.
ac sicut in familia recentissimus quisque servorum etiam conservis ludibrio est, sic in hoc orbis terrarum vetere famulatu novi nos et viles in excidium petimur; neque enim arva nobis aut metalla aut portus sunt, quibus exercendis reservemur.
virtus porro ac ferocia subiectorum ingrata imperantibus; et longinquitas ac secretum ipsum quo tutius, eo suspectius. ita sublata spe veniae tandem sumite animum, tam quibus salus quam quibus gloria carissima est.
Brigantes femina duce exurere coloniam, expugnare castra, ac nisi felicitas in socordiam vertisset, exuere iugum potuere: nos integri et indomiti et in libertatem, non in paenitentiam †laturi; primo statim congressu ostendamus, quos sibi Caledonia viros seposuerit.
Chapter 32
An eandem Romanis in bello virtutem quam in pace lasciviam adesse creditis? nostris illi dissensionibus ac discordiis clari vitia hostium in gloriam exercitus sui vertunt; quem contractum ex diversissimis gentibus ut secundae res tenent, ita adversae dissolvent: nisi si Gallos et Germanos et (pudet dictu) Britannorum plerosque, licet dominationi alienae sanguinem commodent, diutius tamen hostis quam servos, fide et adfectu teneri putatis.
metus ac terror sunt infirma vincla caritatis; quae ubi removeris, qui timere desierint, odisse incipient. omnia victoriae incitamenta pro nobis sunt: nullae Romanos coniuges accendunt, nulli parentes fugam exprobraturi sunt; aut nulla plerisque patria aut alia est.
paucos numero, trepidos ignorantia, caelum ipsum ac mare et silvas, ignota omnia circumspectantis, clausos quodam modo ac vinctos di nobis tradiderunt. ne terreat vanus aspectus et auri fulgor atque argenti, quod neque tegit neque vulnerat.
in ipsa hostium acie inveniemus nostras manus: adgnoscent Britanni suam causam, recordabuntur Galli priorem libertatem, deserent illos ceteri Germani tam quam nuper Usipi reliquerunt. nec quicquam ultra formidinis: vacua castella, senum coloniae, inter male parentis et iniuste imperantis aegra municipia et discordantia.
hic dux, hic exercitus: ibi tributa et metalla et ceterae servientium poenae, quas in aeternum perferre aut statim ulcisci in hoc campo est. proinde ituri in aciem et maiores vestros et posteros cogitate.
Chapter 33
Excepere orationem alacres, ut barbaris moris, cantu fremituque et clamoribus dissonis. iamque agmina et armorum fulgores audentissimi cuiusque procursu; simul instruebatur acies, cum Agricola quamquam laetum et vix munimentis coërcitum militem accendendum adhuc ratus, ita disseruit:
septimus annus est, commilitones, ex quo virtute vestra auspiciis imperii Romani, fide atque opera nostra Britanniam vicistis. tot expeditionibus, tot proeliis, seu fortitudine adversus hostis seu patientia ac labore paene adversus ipsam rerum naturam opus fuit, neque me militum neque vos ducis paenituit.
ergo egressi, ego veterum legatorum, vos priorum exercituum terminos, finem Britanniae non fama nec rumore, sed castris et armis tenemus: inventa Britannia et subacta.
equidem saepe in agmine, cum vos paludes montesve et flumina fatigarent, fortissimi cuiusque voces audiebam: quando dabitur hostis, quando acies? veniunt, e latebris suis extrusi, et vota virtusque in aperto, omniaque prona victoribus atque eadem victis adversa.
nam ut superasse tantum itineris, silvas evasisse, transisse aestuaria pulchrum ac decorum in frontem, ita fugientibus periculosissima quae hodie prosperrima sunt; neque enim nobis aut locorum eadem notitia aut commeatuum eadem abundantia, sed manus et arma et in his omnia.
quod ad me attinet, iam pridem mihi decretum est neque exercitus neque ducis terga tuta esse. proinde et honesta mors turpi vita potior, et incolumitas ac decus eodem loco sita sunt; nec inglorium fuerit in ipso terrarum ac naturae fine cecidisse.
Chapter 34
Si novae gentes atque ignota acies constitisset, aliorum exercituum exemplis vos hortarer: nunc vestra decora recensete, vestros oculos interrogate. hi sunt, quos proximo anno unam legionem furto noctis adgressos clamore debellastis; hi ceterorum Britannorum fugacissimi ideoque tam diu superstites.
quo modo silvas saltusque penetrantibus fortissimum quodque animal contra ruere, pavida et inertia ipso agminis sono pellebantur, sic acerrimi Britannorum iam pridem ceciderunt, reliquus est numerus ignavorum et metuentium.
quos quod tandem invenistis, non restiterunt, sed deprehensi sunt; novissimae res et extremus metus corpora defixere in his vestigiis, in quibus pulchram et spectabilem victoriam ederetis.
transigite cum expeditionibus, imponite quinquaginta annis magnum diem, adprobate rei publicae numquam exercitui imputari potuisse aut moras belli aut causas rebellandi.
Chapter 35
Et adloquente adhuc Agricola militum ardor eminebat, et finem orationis ingens alacritas consecuta est, statimque ad arma discursum.
instinctos ruentisque ita disposuit, ut peditum auxilia, quae octo milium erant, mediam aciem firmarent, equitum tria milia cornibus adfunderentur. legiones pro vallo stetere, ingens victoriae decus citra Romanum sanguinem bellandi, et auxilium, si pellerentur.
Britannorum acies in speciem simul ac terrorem editioribus locis constiterat ita, ut primum agmen in aequo, ceteri per adclive iugum conexi velut insurgerent; media campi covinnarius eques strepitu ac discursu complebat.
tum Agricola superante hostium multitudine veritus, ne in frontem simul et latera suorum pugnaretur, diductis ordinibus, quamquam porrectior acies futura erat et arcessendas plerique legiones admonebant, promptior in spem et firmus adversis, dimisso equo pedes ante vexilla constitit.
Chapter 36
Ac primo congressu eminus certabatur; simulque constantia, simul arte Britanni ingentibus gladiis et brevibus caetris missilia nostrorum vitare vel excutere, atque ipsi magnam vim telorum superfundere, donec Agricola Batavorum cohortis ac Tungrorum duas cohortatus est, ut rem ad mucrones ac manus adducerent; quod et ipsis vetustate militiae exercitatum et hostibus inhabile parva scuta et enormis gladios gerentibus; nam Britannorum gladii sine mucrone complexum armorum et in arto pugnam non tolerabant.
igitur ut Batavi miscere ictus, ferire umbonibus, ora fodere, et stratis qui in aequo adstiterant, erigere in collis aciem coepere, ceterae cohortes aemulatione et impetu conisae proximos quosque caedere: ac plerique semineces aut integri festinatione victoriae relinquebantur.
interim equitum turmae, ut fugere covinnarii, peditum se proelio miscuere. et quamquam recentem terrorem intulerant, densis tamen hostium agminibus et inaequalibus locis haerebant; minimeque equestris ei pugnae facies erat, cum †egra diu aut stante simul equorum corporibus impellerentur; ac saepe vagi currus, exterriti sine rectoribus equi, ut quemque formido tulerat, transversos aut obvios incursabant.
Chapter 37
Et Britanni, qui adhuc pugnae expertes summa collium insederant et paucitatem nostrorum vacui spernebant, degredi paulatim et circumire terga vincentium coeperant, ni id ipsum veritus Agricola quattuor equitum alas, ad subita belli retentas, venientibus opposuisset, quantoque ferocius adcucurrerant, tanto acrius pulsos in fugam disiecisset.
ita consilium Britannorum in ipsos versum, transvectaeque praecepto ducis a fronte pugnantium alae aversam hostium aciem invasere. tum vero patentibus locis grande et atrox spectaculum: sequi, vulnerare, capere, atque eosdem oblatis aliis trucidare.
iam hostium, prout cuique ingenium erat, catervae armatorum paucioribus terga praestare, quidam inermes ultro ruere ac se morti offerre. passim arma et corpora et laceri artus et cruenta humus; et aliquando etiam victis ira virtusque.
postquam silvis adpropinquaverunt, idem primos sequentium incautos collecti et locorum gnari circumveniebant. quod ni frequens ubique Agricola validas et expeditas cohortis indaginis modo et, sicubi artiora erant, partem equitum dimissis equis, simul rariores silvas equitem persultare iussisset, acceptum aliquod vulnus per nimiam fiduciam foret.
ceterum ubi compositos firmis ordinibus sequi rursus videre, in fugam versi, non agminibus, ut prius, nec alius alium respectantes: rari et vitabundi in vicem longinqua atque avia petiere.
finis sequendi nox et satietas fuit. caesa hostium ad decem milia: nostrorum trecenti sexaginta cecidere, in quis Aulus Atticus praefectus cohortis, iuvenili ardore et ferocia equi hostibus inlatus.
Chapter 38
Et nox quidem gaudio praedaque laeta victoribus: Britanni palantes mixtoque virorum mulierumque ploratu trahere vulneratos, vocare integros, deserere domos ac per iram ultro incendere, eligere latebras et statim relinquere; miscere in vicem consilia aliqua, dein separare; aliquando frangi aspectu pignorum suorum, saepius concitari.
satisque constabat saevisse quosdam in coniuges ac liberos, tamquam misererentur. proximus dies faciem victoriae latius aperuit: vastum ubique silentium, secreti colles, fumantia procul tecta, nemo exploratoribus obvius.
quibus in omnem partem dimissis, ubi incerta fugae vestigia neque usquam conglobari hostis compertum (et exacta iam aestate spargi bellum nequibat), in finis Borestorum exercitum deducit.
ibi acceptis obsidibus, praefecto classis circumvehi Britanniam praecipit. datae ad id vires, et praecesserat terror. ipse peditem atque equites lento itinere, quo novarum gentium animi ipsa transitus mora terrerentur, in hibernis locavit.
et simul classis secunda tempestate ac fama Trucculensem portum tenuit, unde proximo Britanniae latere lecto omni redierat.
Chapter 39
Hunc rerum cursum, quamquam nulla verborum iactantia epistulis Agricolae auctum, ut Domitiano moris erat, fronte laetus, pectore anxius excepit.
inerat conscientia derisui fuisse nuper falsum e Germania triumphum, emptis per commercia, quorum habitus et crines in captivorum speciem formarentur: at nunc veram magnamque victoriam tot milibus hostium caesis ingenti fama celebrari.
id sibi maxime formidolosum, privati hominis nomen supra principis attolli: frustra studia fori et civilium artium decus in silentium acta, si militarem gloriam alius occuparet; et cetera utcumque facilius dissimulari, ducis boni imperatoriam virtutem esse.
talibus curis exercitus, quodque saevae cogitationis indicium erat, secreto suo satiatus, optimum in praesentia statuit reponere odium, donec impetus famae et favor exercitus languesceret: nam etiam tum Agricola Britanniam obtinebat.
Chapter 40
Igitur triumphalia ornamenta et inlustris statuae honorem et quidquid pro triumpho datur, multo verborum honore cumulata, decerni in senatu iubet addique insuper opinionem, Suriam provinciam Agricolae destinari, vacuam tum morte Atilii Rufi consularis et maioribus reservatam.
credidere plerique libertum ex secretioribus ministeriis missum ad Agricolam codicillos, quibus ei Suria dabatur, tulisse, cum praecepto ut, si in Britannia foret, traderentur; eumque libertum in ipso freto Oceani obvium Agricolae, ne appellato quidem eo ad Domitianum remeasse, sive verum istud, sive ex ingenio principis fictum ac compositum est.
tradiderat interim Agricola successori suo provinciam quietam tutamque. ac ne notabilis celebritate et frequentia occurrentium introitus esset, vitato amicorum officio noctu in urbem, noctu in Palatium, ita ut praeceptum erat, venit; exceptusque brevi osculo et nullo sermone turbae servientium inmixtus est.
ceterum uti militare nomen, grave inter otiosos, aliis virtutibus temperaret, tranquillitatem atque otium penitus hausit, cultu modicus, sermone facilis, uno aut altero amicorum comitatus, adeo uti plerique, quibus magnos viros per ambitionem aestimare mos est, viso aspectoque Agricola quaererent famam, pauci interpretarentur.
Chapter 41
Crebro per eos dies apud Domitianum absens accusatus, absens absolutus est. causa periculi non crimen ullum aut querela laesi cuiusquam, sed infensus virtutibus princeps et gloria viri ac pessimum inimicorum genus, laudantes.
et ea insecuta sunt rei publicae tempora, quae sileri Agricolam non sinerent: tot exercitus in Moesia Daciaque et Germania et Pannonia temeritate aut per ignaviam ducum amissi, tot militares viri cum tot cohortibus expugnati et capti; nec iam de limite imperii et ripa, sed de hibernis legionum et possessione dubitatum.
ita cum damna damnis continuarentur atque omnis annus funeribus et cladibus insigniretur, poscebatur ore vulgi dux Agricola, comparantibus cunctis vigorem, et constantiam et expertum bellis animum cum inertia et formidine ceterorum.
quibus sermonibus satis constat Domitiani quoque auris verberatas, dum optimus quisque libertorum amore et fide, pessimi malignitate et livore pronum deterioribus principem exstimulabant. sic Agricola simul suis virtutibus, simul vitiis aliorum in ipsam gloriam praeceps agebatur.
Chapter 42
Aderat iam annus, quo proconsulatum Africae et Asiae sortiretur, et occiso Civica nuper nec Agricolae consilium deerat nec Domitiano exemplum. accessere quidam cogitationum principis periti, qui iturusne esset in provinciam ultro Agricolam interrogarent.
ac primo occultius quietem et otium laudare, mox operam suam in adprobanda excusatione offerre, postremo non iam obscuri suadentes simul terrentesque pertraxere ad Domitianum.
qui paratus simulatione, in adrogantiam compositus, et audiit preces excusantis et, cum adnuisset, agi sibi gratias passus est, nec erubuit beneficii invidia. salarium tamen proconsuli consulari solitum offerri et quibusdam a se ipso concessum Agricolae non dedit, sive offensus non petitum, sive ex conscientia, ne quod vetuerat videretur emisse.
proprium humani ingenii est odisse quem laeseris: Domitiani vero natura praeceps in iram, et quo obscurior, eo inrevocabilior, moderatione tamen prudentiaque Agricolae leniebatur, quia non contumacia neque inani iactatione libertatis famam fatumque provocabat.
sciant, quibus moris est inlicita mirari, posse etiam sub malis principibus magnos viros esse, obsequiumque ac modestiam, si industria ac vigor adsint, eo laudis excedere, quo plerique per abrupta, sed in nullum rei publicae usum ambitiosa morte inclaruerunt.
Chapter 43
Finis vitae eius nobis luctuosus, amicis tristis, extraneis etiam ignotisque non sine cura fuit. vulgus quoque et hic aliud agens populus et ventitavere ad domum et per fora et circulos locuti sunt; nec quisquam audita morte Agricolae aut laetatus est aut statim oblitus.
augebat miserationem constans rumor veneno interceptum: nobis nihil comperti, adfirmare ausim. ceterum per omnem valetudinem eius crebrius quam ex more principatus per nuntios visentis et libertorum primi et medicorum intimi venere, sive cura illud sive inquisitio erat.
supremo quidem die momenta ipsa deficientis per dispositos cursores nuntiata constabat, nullo credente sic adcelerari quae tristis audiret. speciem tamen doloris animi vultu prae se tulit, securus iam odii et qui facilius dissimularet gaudium quam metum.
satis constabat lecto testamento Agricolae, quo coheredem optimae uxori et piissimae filiae Domitianum scripsit, laetatum eum velut honore iudicioque. tam caeca et corrupta mens adsiduis adulationibus erat, ut nesciret a bono patre non scribi heredem nisi malum principem.
Chapter 44
Natus erat Agricola Gaio Caesare tertium consule idibus Iuniis: excessit quarto et quinquagesimo anno, decumo kalendas Septembris Collega Priscoque consulibus.
quod si habitum quoque eius posteri noscere velint, decentior quam sublimior fuit; nihil impetus in vultu: gratia oris supererat. bonum virum facile crederes, magnum libenter.
et ipse quidem, quamquam medio in spatio integrae aetatis ereptus, quantum ad gloriam, longissimum aevum peregit. quippe et vera bona, quae in virtutibus sita sunt, impleverat, et consulari ac triumphalibus ornamentis praedito quid aliud adstruere fortuna poterat?
opibus nimiis non gaudebat, speciosae non contigerant. filia atque uxore superstitibus potest videri etiam beatus incolumi dignitate, florente fama, salvis adfinitatibus et amicitiis futura effugisse.
nam sicuti [...] durare in hanc beatissimi saeculi lucem ac principem Traianum videre, quod augurio votisque apud nostras auris ominabatur, ita festinatae mortis grande solacium tulit evasisse postremum illud tempus, quo Domitianus non iam per intervalla ac spiramenta temporum, sed continuo et velut uno ictu rem publicam exhausit.
Chapter 45
Non vidit Agricola obsessam curiam et clausum armis senatum et eadem strage tot consularium caedes, tot nobilissimarum feminarum exilia et fugas. una adhuc victoria Carus Metius censebatur, et intra Albanam arcem sententia Messalini strepebat, et Massa Baebius tum reus erat: mox nostrae duxere Helvidium in carcerem manus; nos Mauricum Rusticumque divisimus; nos innocenti sanguine Senecio perfudit.
Nero tamen subtraxit oculos suos iussitque scelera, non spectavit: praecipua sub Domitiano miseriarum pars erat videre et aspici, cum suspiria nostra subscriberentur, cum denotandis tot hominum palloribus sufficeret saevus ille vultus et rubor, quo se contra pudorem muniebat.
Tu vero felix, Agricola, non vitae tantum claritate, sed etiam opportunitate mortis. ut perhibent qui interfuerunt novissimis sermonibus tuis, constans et libens fatum excepisti, tamquam pro virili portione innocentiam principi donares.
sed mihi filiaeque eius praeter acerbitatem parentis erepti auget maestitiam, quod adsidere valetudini, fovere deficientem, satiari vultu complexuque non contigit.
excepissemus certe mandata vocesque, quas penitus animo figeremus. noster hic dolor, nostrum vulnus, nobis tam longae absentiae condicione ante quadriennium amissus est.
omnia sine dubio, optime parentum, adsidente amantissima uxore superfuere honori tuo: paucioribus tamen lacrimis comploratus es, et novissima in luce desideravere aliquid oculi tui.
Chapter 46
Si quis piorum manibus locus, si, ut sapientibus placet, non cum corpore extinguuntur magnae animae, placide quiescas, nosque et domum tuam ab infirmo desiderio et muliebribus lamentis ad contemplationem virtutum tuarum voces, quas neque lugeri neque plangi fas est.
admiratione te potius et inmortalibus laudibus et, si natura suppeditet, similitudine colamus: is verus honos, ea coniunctissimi cuiusque pietas.
id filiae quoque uxorique praeceperim, sic patris, sic mariti memoriam venerari, ut omnia facta dictaque eius secum revolvant, formamque ac figuram animi magis quam corporis complectantur, non quia intercedendum putem imaginibus quae marmore aut aere finguntur, sed, ut vultus hominum, ita simulacra vultus inbecilla ac mortalia sunt, forma mentis aeterna, quam tenere et exprimere non per alienam materiam et artem, sed tuis ipse moribus possis.
quidquid ex Agricola amavimus, quidquid mirati sumus, manet mansurumque est in animis hominum in aeternitate temporum, fama rerum; nam multos veterum velut inglorios et ignobilis oblivio obruit: Agricola posteritati narratus et traditus superstes erit.